Lidyalılar Kimdir, İlk Sikke ve Kral Krezüs Ne Anlatır

Okulda "parayı Lidyalılar buldu" cümlesini ezberleyen çoğu kişi, Lidyalılar kimdir sorusunun geri kalanına hiç cevap verememiştir. Nerede yaşadılar, ne kadar sürdüler, neden bu kadar zengin oldular ve bir anda nasıl ortadan kalktılar? Üstelik ders kitaplarındaki o tek cümle bile tam olarak doğru değil.

Bu yazıda Lidya krallığını kaynakların ve kazıların gösterdiği kadarıyla ele alıyoruz: Sardes'ten Paktolos Çayı'na, Kral Krezüs'ün kehanetinden bugün Uşak'ta sergilenen Karun Hazinesi'ne kadar.

Lidyalılar kimdir ve nerede yaşadılar

Lidyalılar, Batı Anadolu'da, bugünkü Manisa, Uşak ve İzmir'in doğu kesimlerini kapsayan bölgede yaşamış bir halktır. Başkentleri Sardes, bugün Manisa'nın Salihli ilçesine bağlı Sart köyünün yanındadır. Gediz ovasına bakan bu şehir, Ege kıyısındaki İon kentleri ile iç Anadolu arasındaki yolların tam üzerindeydi.

Dilleri, Hititçe ve Luvice ile aynı aileden gelen Anadolu dillerinden biridir. Bu bilgi bize Lidyalıların dışarıdan gelen bir göçmen topluluk değil, Anadolu'nun eski yerli halklarının torunları olduğunu düşündürür. Frig krallığı MÖ 7. yüzyılın başında Kimmer akınlarıyla zayıflayınca, bölgedeki boşluğu Lidya doldurdu. Friglerin hikayesini merak edenler Frigler kimdir ve Kral Midas ile Gordion ne anlatır yazımıza göz atabilir.

Mermnad hanedanı ve krallar

Lidya'nın en parlak dönemi, yaklaşık MÖ 680 ile MÖ 546 arasında hüküm süren Mermnad hanedanı zamanıdır. Kaynaklarda öne çıkan krallar şunlardır:

• Gyges: Hanedanın kurucusu. Herodotos onun tahta nasıl geçtiğine dair renkli bir hikaye anlatır, ama hikayenin ne kadarı gerçek, bilinmez.
• Ardys ve Sadyattes: Kimmer saldırılarıyla ve İon kentleriyle uğraşan krallar.
• Alyattes: Krallığı Kızılırmak'a kadar genişleten, yaklaşık 57 yıl tahtta kalan hükümdar.
• Krezüs: Son ve en ünlü kral. Zenginliği atasözü olmuştur.

İlk sikkeler ve Lidya'nın zenginliği

Lidya'nın zenginliğinin kaynağı, Sardes'in içinden geçen Paktolos Çayı'dır, bugünkü Sart Çayı. Bu çay, Bozdağlar'dan altın tozu taşıyordu. Bu altın aslında saf değildi. Doğal olarak gümüşle karışık, Yunanların elektron dediği soluk sarı bir alaşımdı.

MÖ 7. yüzyılın sonlarına doğru, belki 630 ile 600 yılları arasında, Lidya'da elektrondan küçük, ağırlığı belirli ve üzerine damga basılmış parçalar üretilmeye başlandı. Bunların birçoğunda aslan başı damgası vardır. Bu damga, parçanın ağırlığını ve değerini devletin garanti ettiğini gösteriyordu. Tüccar artık her alışverişte metali tartmak zorunda değildi.

Krezüs döneminde ise önemli bir adım daha atıldı: altın ve gümüş birbirinden ayrıştırılarak ayrı ayrı sikkeler basıldı. Sardes kazılarında bulunan altın arıtma atölyesi, bu işin nasıl yapıldığını gösteren nadir buluntulardan biridir. Altın, tuzla birlikte ısıtılarak içindeki gümüşten arındırılıyordu.

Rakamlarla Lidya

Sardes'te ticaret ve günlük hayat

Herodotos, Lidyalıları perakende ticareti, yani malı küçük parçalar halinde halka satmayı ilk yapan halk olarak anar. Bu iddia da abartılı olabilir, ama Sardes'in büyük bir pazar şehri olduğu kesindir. Gediz ovasının verimli toprakları buğday, arpa, zeytin ve üzüm sağlıyordu. Bozdağlar'ın yamaçlarındaki koyun sürüleri yün üretiyordu ve Lidya, kırmızıya ve mora boyanmış kaliteli kumaşlarıyla tanınıyordu.

Lidya müziği de antik dünyada ünlüydü. Yunan yazarlar, "Lidya tarzı" denen bir müzik dizisinden ve Lidya'dan gelen telli çalgılardan söz eder. Kazılarda bulunan parfüm şişeleri, renkli seramikler ve fildişi süs eşyaları, şehrin varlıklı bir üst tabakaya sahip olduğunu gösterir. Lidyalı tüccarlar, Ege kıyısındaki Efes ve Milet gibi İon kentleriyle sürekli alışveriş yapıyordu. Bu yakın ilişki, sikkenin bu kentlere bu kadar hızlı yayılmasının da başlıca nedenidir. Kısacası Lidya'nın gücü sadece altından değil, altını mala ve mala da itibara çevirebilen bir ticaret düzeninden geliyordu.

Kral Krezüs ve meşhur kehanet

Türkçede Krezüs'e çoğu zaman Karun denir. "Karun kadar zengin" deyiminin asıl kökeni Kuran'da anlatılan zengin Karun olsa da, halk arasında bu deyim sık sık Lidya kralıyla birlikte anılır. Herodotos'a göre Krezüs, Delfi'deki Apollon tapınağına muazzam altın hediyeler göndermişti. Pers Kralı Kyros güçlenince, Krezüs ona karşı savaşa girip girmemeyi kahinlere sordu. Gelen cevap meşhurdur: Eğer Kızılırmak'ı geçerse büyük bir imparatorluk yıkılacaktı.

Krezüs bunu Pers imparatorluğunun yıkılacağı şeklinde anladı. Kızılırmak'ı geçti, Kapadokya'da sonuçsuz bir savaş yaptı ve geri çekildi. Kyros ise kışı beklemeden peşinden geldi ve Sardes'i kuşattı. Yıkılan imparatorluk Krezüs'ün kendi krallığıydı.

Krezüs'ün sonu hakkında kaynaklar farklı şeyler anlatır. Herodotos, onun odun yığınının üzerinde yakılmak üzereyken kurtarıldığını ve Kyros'un danışmanı olduğunu yazar. Bazı Babil kayıtları ise farklı bir son ima eder. Tarihçilerin çoğu bu hikayeyi gerçek bir olayın süslenmiş bir anlatımı olarak görür.

Güneş tutulması savaşı

Krezüs'ün babası Alyattes döneminde Lidya ile Medler arasında yıllarca süren bir savaş oldu. Herodotos'a göre savaşın altıncı yılında, iki ordu karşı karşıyayken gün ortasında güneş tutuldu. Askerler bunu bir işaret sayarak savaşı bıraktı ve Kızılırmak iki krallık arasında sınır oldu. Modern hesaplar bu tutulmayı genellikle 28 Mayıs MÖ 585'e yerleştirir. Bu tarih, antik dünyada kesin günü hesaplanabilen en eski olaylardan biridir.

Parayı gerçekten Lidyalılar mı icat etti

Burada yaygın bilgiye biraz itiraz etmek gerekiyor. "Parayı Lidyalılar icat etti" demek eksik ve yanıltıcıdır. Para, yani değer ölçüsü ve değişim aracı olarak kullanılan bir şey, Lidya'dan çok önce vardı. Mezopotamya'da MÖ 3. binyıldan beri gümüş, belirli ağırlıklarda tartılarak ödeme aracı olarak kullanılıyordu. Şekel kelimesi aslında bir ağırlık birimidir. Arpa da uzun süre ücret ödemesinde kullanıldı. Bu konuda Sümerler kimdir ve çivi yazısı ne anlatır yazımızda daha fazla örnek bulabilirsiniz.

Lidyalıların yaptığı şey, sikkeyi icat etmekti: devlet tarafından ağırlığı garanti edilmiş, damgalı metal parçalar. Bu küçük gibi görünen fark, ticareti hızlandırdı ve kısa sürede İon kentlerine, oradan da bütün Akdeniz'e yayıldı. Yani doğru cümle "Lidyalılar parayı değil, sikkeyi icat etti" olmalıdır.

Lidya'dan bugüne kalanlar

Sardes'te 1958'den beri süren kazılar şehrin surlarını, altın arıtma atölyesini, Roma dönemi hamam ve gymnasium kompleksini ve büyük bir sinagogu gün yüzüne çıkardı. Bin Tepe denilen bölgedeki yüzlerce tümülüs ise Lidya krallarının ve soylularının mezarlarıdır. Bunların en büyüğü Alyattes'e ait kabul edilir ve yakından bakınca yapay bir tepe olduğu inanılmaz gelir. Herodotos bu mezarı Mısır ve Babil yapılarından sonra dünyanın en büyük eseri olarak anar. Tümülüslerin çoğu ise antik çağdan beri defalarca soyulmuştur. Bu yüzden arkeologlar mezar odalarından çok, yapım tekniği ve çevredeki yerleşim izleri üzerinden bilgi toplar. Bölgeyi ziyaret etmek isteyenler Sardes ören yerini ve Bin Tepe'yi aynı gün içinde gezebilir.

En bilinen hikaye ise Karun Hazinesi'dir. 1960'larda Uşak civarındaki tümülüslerden kaçak kazılarla çıkarılan yüzlerce eser yurt dışına satıldı ve New York'taki bir müzeye ulaştı. Uzun bir hukuk mücadelesinin ardından eserler 1993'te Türkiye'ye döndü. Bugün Uşak Arkeoloji Müzesi'nde sergileniyor. Hazinenin sembolü olan kanatlı denizatı broşu 2000'lerde müzeden çalındı ve yıllar sonra geri getirildi. Bu olay, eski eserlerin korunması konusunda hâlâ sık anılan bir örnektir.

Anadolu'nun diğer eski uygarlıklarıyla ilgili yazılar için dünya tarihi bölümümüze göz atabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Lidyalılar nerede yaşamıştır?

Lidyalılar Batı Anadolu'da, bugünkü Manisa ve Uşak çevresinde yaşamıştır. Başkentleri Sardes, Manisa'nın Salihli ilçesindeki Sart köyü yakınındadır. Krallık en geniş döneminde doğuda Kızılırmak'a kadar uzanıyordu.

Lidyalılar parayı nasıl buldu?

Lidyalılar, Paktolos Çayı'ndan elde ettikleri elektron denen altın ve gümüş alaşımından, ağırlığı belirli ve damgalı parçalar üretti. Bu sikkeler MÖ 7. yüzyılın sonlarında ortaya çıktı. Krezüs döneminde ise saf altın ve saf gümüş sikkeler ayrı ayrı basılmaya başlandı.

Lidya krallığı nasıl yıkıldı?

Lidya, MÖ 547 veya 546 yılında Pers Kralı Kyros'un Sardes'i ele geçirmesiyle yıkıldı. Kral Krezüs, Delfi kehanetini yanlış yorumlayarak Perslere karşı savaşa girmişti. Bu yenilgiden sonra Lidya, Pers imparatorluğunun bir eyaleti haline geldi.