Etrüskler Kimdir, Roma'dan Önce İtalya'da Ne Bıraktılar

Roma tarihini okurken bir noktada hep aynı soruya takılırız: Roma'nın ilk kralları kimdi, togası, zafer alayları ve kehanet gelenekleri nereden geldi? Cevabın önemli bir kısmı Etrüsklere çıkar, ama Etrüskler kimdir sorusu çoğu kitapta "gizemli bir halk" denilip geçiştirilir. Oysa elimizde mezarlar, yazıtlar, altın levhalar ve son yıllarda yapılan genetik çalışmalar var.

Bu yazıda Etrüsklerin nerede yaşadığını, dillerinden ne anladığımızı, dinlerini ve kadınların toplumdaki yerini, son olarak da Roma tarafından nasıl yutulduklarını kaynaklara dayanarak anlatıyoruz.

Etrüskler kimdir ve nerede yaşadılar

Etrüskler, bugünkü İtalya'nın orta kesiminde, kabaca Arno ve Tiber nehirleri arasında kalan bölgede yaşamış bir halktır. Romalılar bu bölgeye Etruria derdi. Bugünkü Toskana, Lazio'nun kuzeyi ve Umbria'nın bir kısmı bu alana girer. Kendilerine Rasenna adını verdikleri sanılır. Yunanlılar ise onlara Tyrrhenoi diyordu ve İtalya'nın batısındaki Tiren Denizi adını bu kelimeden alır.

Etrüsk uygarlığının en parlak dönemi MÖ 8. yüzyıl ile 5. yüzyıl arasıdır. Tek bir devlet kurmadılar. Bunun yerine bağımsız şehir devletlerinden oluşan gevşek bir birlik vardı. Antik yazarlar bu birliği on iki şehirli bir yapı olarak anlatır. Tarquinia, Cerveteri, Veii, Vulci, Chiusi, Perugia, Arezzo, Volterra ve Populonia bu şehirlerin en bilinenleridir. Her yıl Volsinii yakınlarındaki ortak bir kutsal alanda toplanıp bayram yaptıkları ve ortak kararlar aldıkları aktarılır.

Zenginliklerinin kaynağı toprak ve madendi. Elba Adası ile Populonia çevresindeki demir ve bakır yatakları Etrüskleri Akdeniz ticaretinin önemli bir parçası yaptı. Yunan şehirleriyle, Fenikelilerle ve Kartacalılarla düzenli alışveriş ettiler. Bu deniz ticaretinin arka planını Fenikelilerin alfabe ve deniz ticareti yazımızda daha ayrıntılı bulabilirsiniz.

Etrüsk dili gerçekten çözülemedi mi

Etrüskler hakkında en sık tekrarlanan cümle, dillerinin hâlâ çözülemediğidir. Bu cümle yarı doğru, yarı yanlıştır ve bence yanlış kısmı daha fazla dikkat çekmeyi hak ediyor.

Etrüsk yazısını okuyabiliyoruz. Etrüskler alfabeyi MÖ 8. yüzyılda güney İtalya'daki Yunan kolonilerinden almış ve kendi dillerine uyarlamışlardı. Harflerin hangi sesi karşıladığı büyük ölçüde bilinir. Yani bir Etrüsk yazıtını yüksek sesle okumak mümkündür. Sorun anlamdadır. Etrüskçe, çevresindeki Latince, Oskça ve Umbriyaca gibi Hint-Avrupa dillerinden tamamen farklıdır. Akrabası olduğu düşünülen tek diller, Limni Adası'nda bulunan bir mezar taşındaki dil ile Alplerdeki Raet yazıtlarıdır ve onlar da çok az metin bırakmıştır.

Elimizde yaklaşık 13.000 Etrüsk yazıtı var, ama çoğu kısa mezar yazıtı ve adak notudur. Bir kişinin adı, babasının adı, kaç yıl yaşadığı gibi kalıp bilgiler tekrar eder. Bu yüzden akrabalık terimleri, sayılar, tanrı adları ve bazı fiiller anlaşılmış durumdadır. En uzun metin ise ilginç bir yolla korunmuştur. Liber Linteus denen keten kitap, Mısır'da bir mumyanın sargı bezi olarak kesilip kullanılmış ve bugün Zagreb'deki müzede durur. Yaklaşık 1.200 kelimelik bu metnin bir dini takvim olduğu anlaşılmıştır.

Bir diğer önemli buluş, 1964'te Roma yakınlarındaki Pyrgi limanında bulunan üç altın levhadır. MÖ 500 civarına tarihlenen bu levhalardan ikisi Etrüskçe, biri Fenikecedir ve aynı adağı anlatırlar. İki dilli bu metin, Etrüskçe kelimelerin anlamını çözmekte sınırlı ama değerli bir anahtar oldu.

Etrüsklerin kökeni ve Anadolu iddiası

Antik çağda bile Etrüsklerin nereden geldiği tartışılıyordu. Herodotos, onların bir kıtlık sırasında Lidya'dan göç ettiğini, Kral Atys'in oğlu Tyrrhenus önderliğinde İtalya'ya geldiklerini yazar. Bu anlatı Türkiye'de de sık sık dile getirilir. Augustus döneminde yaşamış tarihçi Dionysios ise tam tersini savunmuş, Etrüsklerin İtalya'nın yerli halkı olduğunu söylemiştir.

2021'de yayımlanan geniş bir arkeogenetik çalışma, MÖ 800 ile MS 1000 arasında yaşamış 82 kişinin DNA'sını inceledi. Sonuç, Etrüsklerin genetik olarak komşuları olan Latinlere çok benzediğini ve belirgin bir yakın dönem Anadolu göçü izi taşımadığını gösterdi. Yani bugünkü bilgilerle Etrüskler büyük olasılıkla İtalya'da yerleşik bir halktı. Farklı dilleri ise Hint-Avrupa dilleri yarımadaya yayılmadan önceki daha eski bir dil katmanının hayatta kalmış hali olabilir.

Bu, Herodotos'un anlatısının bütünüyle uydurma olduğu anlamına gelmez. Etrüsk sanatında Doğu Akdeniz etkisi çok güçlüdür ve ticaret yoluyla insanlar, ustalar ve fikirler taşınmıştır. Ama bir halkın topluca göç ettiği fikrini bugünkü veriler desteklemiyor.

Din, kehanet ve mezarlar

Romalılar Etrüskleri en çok dindarlıklarıyla anardı. Etrüsk dini, tanrıların isteğinin işaretlerle okunabileceğine dayanıyordu. Haruspex denen rahipler kurban edilen hayvanın karaciğerini inceleyerek gelecek hakkında yorum yapardı. 1877'de İtalya'nın Piacenza kenti yakınlarında bulunan tunç bir karaciğer modeli, bölümlere ayrılmış ve her bölüme bir tanrı adı yazılmış haliyle bu uygulamanın bir tür ders aracı gibi görünür. Gök gürültüsü ve kuşların uçuşu da yorumlanırdı. Roma, Etrüsk haruspexlerine imparatorluk döneminde bile danışmayı sürdürdü.

Etrüsklerden bize en çok kalan şey mezarlarıdır. Cerveteri'deki Banditaccia nekropolünde mezarlar tüf kayasına oyulmuş evler gibidir. İçlerinde yatak, sandalye ve raf biçiminde oyulmuş taşlar vardır. Tarquinia'daki yeraltı mezarlarının duvarları ziyafet, dans, müzik ve av sahneleriyle boyanmıştır. Bu iki nekropol 2004'te UNESCO Dünya Mirası listesine alındı.

Kadınların toplumdaki yeri

Bugün Roma'daki Villa Giulia Müzesi'nde duran "Eşler Lahdi", MÖ 520 civarına tarihlenir ve bir ziyafet yatağında yan yana uzanmış bir kadınla erkeği gösterir. Bu sahne Yunanlı yazarları şaşırtmıştı. Atina'da saygın kadınlar erkeklerle birlikte şölene katılmazdı. Etrüsk kadınları ise katılıyor, kendi adlarını yazıtlarda taşıyor ve mülk sahibi olabiliyordu. Yunan tarihçi Theopompos bunu ahlaksızlık olarak anlatmıştır, ama bugün bu anlatımı Yunan önyargısının bir örneği olarak okumak daha doğru görünüyor.

Sanat ve gündelik hayat

Etrüsk ustaları özellikle tunç dökümünde ünlüydü. 1553'te Arezzo'da bulunan, aslan gövdeli ve sırtından keçi başı çıkan Arezzo Kimerası bugün Floransa Arkeoloji Müzesi'nde sergilenir ve MÖ 400 civarına tarihlenir. Etrüsklere özgü bir başka ürün de bucchero denen parlak siyah çanak çömlektir. Fırında oksijensiz ortamda pişirilen bu kaplar metal görüntüsü verir ve Akdeniz'in pek çok limanında bulunmuştur. Altın işçiliğinde ise granülasyon tekniğini, yani çok küçük altın tanelerini yüzeye lehimleme yöntemini ustalıkla kullandılar. Mezar resimlerinden çift flüt çalan müzisyenleri, güreşçileri ve araba yarışlarını izleyen kalabalıkları görürüz. Antik yazarlar Etrüsklerin hamur yoğurmaktan cezalandırmaya kadar pek çok işi flüt eşliğinde yaptığını bile yazar.

Roma ile ilişki ve sonun gelişi

Geleneğe göre Roma'nın son üç kralından ikisi, Tarquinius Priscus ve Tarquinius Superbus, Etrüsk kökenliydi. Romalılar MÖ 509'da Tarquinius Superbus'u kovarak cumhuriyeti kurduklarını anlatır. Fasces denen baltalı değnek demeti, fildişi makam sandalyesi ve zafer alayı gibi pek çok Roma sembolünün Etrüsk kökenli olduğu kabul edilir.

Ancak cumhuriyet büyüdükçe Etrüsk şehirleri tek tek Roma'nın eline geçti. MÖ 540 civarında Etrüskler Kartacalılarla birlikte Korsika açıklarındaki Alalia deniz savaşında Yunanlılara karşı savaşmıştı. Bu ittifakın arka planı için Kartacalılar ve Pön Savaşları yazımıza bakabilirsiniz. Ama denizdeki güç karada işe yaramadı. Roma'ya en yakın büyük Etrüsk şehri Veii, rivayete göre on yıl süren bir kuşatmanın ardından MÖ 396'da düştü. Sonraki iki yüzyılda diğer şehirler ya fethedildi ya da Roma ile eşitsiz antlaşmalar imzaladı.

MÖ 89'da Müttefikler Savaşı'nın ardından Etrüsklere Roma vatandaşlığı verildi. Bu, bir bakıma sonun da başlangıcıydı. Latince resmi ve günlük dil oldu, Etrüskçe birkaç kuşak içinde gündelik hayattan çekildi. MS 1. yüzyılda İmparator Claudius Etrüsk tarihi üzerine 20 ciltlik bir eser yazdı. Ne yazık ki bu eser kayboldu ve onunla birlikte Etrüskleri kendi bakış açılarından anlatan son büyük kaynak da yok oldu.

Sık sorulan sorular

Etrüskler Türk müdür?

Hayır, bu iddiayı destekleyen bir dil ya da genetik kanıt yoktur. Etrüskçe Türkçe ile akraba değildir. Herodotos'un Lidya'dan göç anlatısı da günümüz DNA çalışmalarınca desteklenmiyor.

Etrüsk dili bugün okunabiliyor mu?

Evet, yazıları okunabiliyor çünkü alfabeleri Yunan alfabesinden türemiştir. Ancak kelime dağarcığının sadece küçük bir bölümü anlaşılmıştır. Uzun ve çeşitli metinlerin azlığı, dilin tam olarak çözülmesini engelliyor.

Etrüskler neden ortadan kalktı?

Savaşla değil, yavaş bir eriyişle ortadan kalktılar. Şehirleri birer birer Roma'nın denetimine girdi, MÖ 89'dan sonra Roma vatandaşı oldular ve zamanla Latince ile Roma kültürüne karıştılar.