Kartacalılar Kimdir, Hannibal ve Pön Savaşları Ne Anlatır

Kartacalılar kimdir sorusu çoğu zaman tek bir isimle cevaplanır: Hannibal. Oysa Kartaca, fillerle Alpleri aşan bir komutandan çok daha fazlasıdır; yaklaşık 650 yıl boyunca Batı Akdeniz'in en zengin ticaret şehri olmuş, Roma ile üç büyük savaş yapmış ve sonunda yerle bir edilmiş bir uygarlıktır.

Bu yazıda Kartacalıların kökenini, şehrin nasıl yükseldiğini, Pön Savaşlarının neden çıktığını ve bugün hâlâ tartışılan efsaneleri kaynaklara dayanarak ele alıyoruz. Kartaca'nın hikâyesini anlamak için önce onu kuran halka bakmak gerekiyor. Çünkü Kartaca, Roma'nın düşmanı olarak hatırlanmadan çok önce, Doğu Akdeniz'den batıya taşınmış bir kültürün en parlak temsilcisiydi ve bu mirasın izleri bugün Tunus'tan İspanya'ya kadar birçok kıyı şehrinde hâlâ görülebilir.

Kartacalılar kimdir ve nereden geldiler

Kartacalılar, bugünkü Lübnan kıyısındaki Sur (Tyre) şehrinden gelen Fenikeli göçmenlerin torunlarıdır. Geleneksel anlatıya göre şehir MÖ 814 yılında, bugünkü Tunus'un başkenti Tunus şehrinin hemen yakınında kuruldu. Adı Fenike dilinde "Kart Hadaşt", yani "Yeni Şehir" anlamına gelir.

Kuruluş efsanesi Kraliçe Elissa'ya, Roma kaynaklarındaki adıyla Dido'ya dayanır. Anlatıya göre kardeşinden kaçan Elissa, yerel kraldan "bir öküz derisinin kaplayabileceği kadar" toprak istemiş, deriyi ince şeritler hâlinde keserek bütün bir tepeyi çevirmiştir. Bu tepe, şehrin kalesinin kurulduğu Byrsa tepesidir. Hikâye büyük ihtimalle sonradan süslenmiştir, ama Kartacalıların kendilerini kurnaz tüccarlar olarak gördüğünü güzel özetler.

Kartaca'yı anlamak için ana kültürünü bilmek önemlidir. Fenikelilerin deniz ticareti ve alfabesi üzerine yazdığımız Fenikeliler kimdir yazısı bu arka planı ayrıntılı anlatıyor.

Bir ticaret imparatorluğunun yükselişi

MÖ 6. yüzyıla gelindiğinde Sur'un gücü zayıflamış, Kartaca ise Batı Akdeniz'deki Fenike kolonilerinin doğal lideri olmuştu. Sardinya, Batı Sicilya, Balear Adaları, İberya kıyıları ve Kuzey Afrika'nın büyük bölümü onun ağına bağlıydı.

Kartaca'nın gücü üç kaynaktan geliyordu:

• Deniz ticareti: İspanya'dan gümüş ve kalay, Afrika'dan fildişi ve altın, kendi atölyelerinden mor boya, cam ve seramik.
• Tarım: Tunus'un verimli ovalarında zeytin, üzüm ve tahıl. Kartacalı Mago'nun tarım üzerine yazdığı 28 kitaplık eser o kadar değerliydi ki Roma Senatosu, şehir yıkıldıktan sonra bu eseri Latinceye çevirtmiştir.
• Donanma: Şehrin dairesel askerî limanı Kothon, ortasındaki adada bulunan bir komuta merkeziyle 200'e yakın savaş gemisini barındırabiliyordu. Kalıntıları bugün hâlâ Tunus'ta görülebilir.

Siyasi yapısı da ilginçti. Kartaca bir krallık değil, her yıl seçilen iki yüksek yargıç, yani "suffet"ler ve zengin ailelerden oluşan bir meclis tarafından yönetiliyordu. Aristoteles, "Politika" adlı eserinde Kartaca anayasasını iyi işleyen yönetimlere örnek olarak gösterir.

Pön Savaşları ve Hannibal

Roma ile Kartaca'nın çatışması, Batı Akdeniz'de iki büyük gücün aynı alana sığamamasından doğdu. Romalılar Fenikelilere "Poeni" diyordu, bu yüzden savaşlar Pön Savaşları olarak anılır.

İkinci savaş, tarihin en çok incelenen askerî seferlerinden biridir. Hannibal MÖ 218'de İspanya'dan yola çıktı, Pireneleri ve Alpleri aştı. Polybios'a göre Alpleri geçtiğinde ordusu ağır kayıplar vermişti ve yanındaki 37 filin neredeyse tamamı kısa sürede öldü. Buna rağmen Hannibal, MÖ 216'da Cannae'de çok daha büyük bir Roma ordusunu kuşatarak yok etti. Bu çevirme manevrası bugün hâlâ askerî akademilerde ders olarak okutulur.

Ancak Hannibal Roma şehrini hiç kuşatmadı. On beş yıl İtalya'da kaldı, fakat Kartaca'dan yeterli destek alamadı. Roma ise savaşı Afrika'ya taşıdı ve MÖ 202'de Scipio Africanus, Zama'da Hannibal'i yendi.

Kartaca ordusu neden paralı askerlere dayanıyordu

Kartaca'nın askerî yapısı Roma'dan çok farklıydı. Roma ordusu büyük ölçüde kendi vatandaşlarından ve İtalyan müttefiklerinden oluşurken, Kartaca kara savaşlarında Libyalı, Numidyalı, İberyalı, Kelt ve Balearli paralı askerlere güveniyordu. Kartacalı vatandaşlar daha çok subay olarak ya da donanmada görev alıyordu.

Bu sistem, zengin bir ticaret şehri için mantıklıydı. Tüccar aileler oğullarını uzun seferlere göndermek yerine, deneyimli askerleri para karşılığında tutmayı tercih ediyordu. Ancak bunun ciddi bir bedeli vardı. Birinci Pön Savaşı'ndan sonra Kartaca maaşlarını ödeyemediği paralı askerlerle üç yılı aşkın süren kanlı bir isyanla uğraşmak zorunda kaldı. Polybios bu iç savaşı, döneminin en acımasız savaşlarından biri olarak anlatır.

Hannibal'in başarısı da bu açıdan dikkat çekicidir. Farklı dilleri konuşan, farklı tanrılara inanan ve farklı silahlar kullanan askerleri on beş yıl boyunca yabancı bir ülkede bir arada tutmayı başarmıştır. Antik yazarlar, onun ordusunda tek bir büyük isyan çıkmadığını özellikle vurgular.

Kartaca'nın yıkılışı ve tuz efsanesi

İkinci savaştan sonra Kartaca ordusunu ve donanmasını kaybetti ama ticaretle yeniden zenginleşti. Bu hızlı toparlanma Roma'da korku yarattı. Yaşlı senatör Cato'nun her konuşmasını "Kartaca yıkılmalıdır" sözüyle bitirdiği anlatılır.

MÖ 149'da Roma bahane bularak savaş açtı. Üç yıl süren kuşatmanın ardından, MÖ 146'da Scipio Aemilianus şehri ele geçirdi. Kaynaklara göre şehir günlerce yandı ve hayatta kalan yaklaşık 50.000 kişi köle olarak satıldı.

Topraklarına tuz serpildi mi?

Ders kitaplarında ve belgesellerde sık tekrarlanan bir bilgiye karşı çıkmak gerekiyor: Romalıların Kartaca topraklarına tuz serpip bir daha hiçbir şey yetişmemesini sağladığı iddiası. Bu anlatı antik kaynakların hiçbirinde geçmez. Polybios, Appianos ve diğer yazarlar yıkımı ayrıntılı anlatır, ama tuzdan söz etmez. Tarihçiler bu hikâyenin büyük ölçüde 19. ve 20. yüzyılda yayılan modern bir ekleme olduğunu düşünür.

Daha önemlisi, bölge kısa sürede yeniden yerleşime açıldı. Julius Caesar ve Augustus döneminde aynı yerde Roma Kartacası kuruldu ve bu şehir Roma Afrikası'nın en büyük merkezlerinden biri hâline geldi. Tuz efsanesi, yıkımın şiddetini anlatmak için güçlü bir imge olabilir, ama tarihî bir olgu olarak kabul edilmemelidir.

Bu ayrıntı küçük görünse de önemlidir. Tuz hikâyesi, Kartaca'yı tamamen silinmiş ve unutulmuş bir şehir gibi gösterir. Gerçekte ise Kartaca'nın limanları, tarım arazileri ve konumu o kadar değerliydi ki Roma onu yok ettikten yaklaşık bir asır sonra aynı noktayı yeniden imar etmeye karar verdi. Pön dili, dinî gelenekleri ve bazı tanrı kültleri de Roma yönetimi altında yüzyıllarca yaşamaya devam etti.

Kartacalılar hakkında hâlâ tartışılan konular

Kartaca'yı incelemenin en büyük zorluğu, tarihini çoğunlukla düşmanlarının yazmış olmasıdır. Kartaca kütüphaneleri yıkım sırasında dağıtıldı ve elimizdeki anlatıların büyük kısmı Yunan ve Romalı yazarlardan gelir.

En çok tartışılan konu, "tophet" adı verilen alanlardır. Burada binlerce küçük çocuğa ait yakılmış kemik içeren küpler bulunmuştur. Bazı araştırmacılar bunun antik yazarların anlattığı çocuk kurbanlarını doğruladığını söyler. Diğerleri ise bu alanların, doğumda ya da çok küçük yaşta ölen çocuklar için bir mezarlık olduğunu savunur. Kemik analizleri iki görüşe de destek bulduğu için tartışma hâlâ sürüyor.

Benzer şekilde, Kartacalı denizci Hanno'nun Afrika'nın batı kıyısı boyunca yaptığı yolculuğun ne kadar güneye ulaştığı da tartışmalıdır. Kimi tarihçiler Kamerun'a kadar indiğini, kimileri ise Fas kıyılarını pek aşmadığını düşünür. Antik Anadolu'daki ticaret ağlarını merak edenler için Lidyalılar ve ilk sikke yazımız da güzel bir karşılaştırma sunar.

Sık sorulan sorular

Kartaca bugün hangi ülkede yer alıyor?

Kartaca'nın kalıntıları bugünkü Tunus'ta, başkent Tunus şehrinin kuzeydoğusundadır. Bölge 1979'dan beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alır ve yerinde gezilebilen bir açık hava müzesi gibidir. Ziyaretçiler Byrsa tepesini, Kothon limanının kalıntılarını ve Roma dönemine ait Antoninus Hamamları'nı görebilir.

Hannibal neden Roma'yı ele geçiremedi?

Hannibal'in kuşatma araçları ve yeterli asker desteği yoktu. Kartaca'daki meclis ona düzenli takviye göndermedi ve Roma'nın İtalyan müttefikleri beklendiği kadar saf değiştirmedi. Bu yüzden büyük zaferler kazansa da Roma'yı teslim almayı başaramadı.

Kartacalılar hangi dili konuşuyordu?

Kartacalılar, Fenikecenin batıda gelişmiş bir kolu olan Pön dilini konuşuyordu. Bu dil, Kartaca yıkıldıktan sonra da Kuzey Afrika'da yüzyıllarca yaşamaya devam etti. Aziz Augustinus, MS 5. yüzyılda bile bazı köylülerin bu dili konuştuğundan söz eder.