Babil'in Asma Bahçeleri Gerçek mi, Kaynaklar Ne Diyor

Dünyanın yedi harikası listesini okuyan herkes bir noktada aynı soruya takılır: Diğer harikaların kalıntıları ya da en azından net kayıtları varken, Babil'in Asma Bahçeleri neden hiçbir kazıda kesin olarak bulunamadı? Okul kitapları bahçeleri kesin bir gerçek gibi anlatır, oysa tarihçilerin önemli bir kısmı bugün bu bahçelerin Babil'de hiç var olup olmadığını tartışıyor.

Bu yazıda Babil'in Asma Bahçeleri hakkında elimizdeki kaynakları tek tek ele alıyorum: kim yazdı, ne zaman yazdı ve neyi görmüş olabilir. Ardından arkeolojinin ne bulduğunu, ne bulamadığını ve son yıllarda en çok konuşulan Ninova teorisini anlatıyorum.

Babil'in Asma Bahçeleri hikâyesi nasıl anlatılır

Klasik anlatıya göre bahçeleri Babil kralı II. Nebukadnezar yaptırdı. Nebukadnezar MÖ 605 ile 562 arasında hüküm sürdü ve Babil'i surları, İştar Kapısı ve dev zigguratıyla Mezopotamya'nın en görkemli şehrine dönüştürdü. Hikâyeye göre karısı Amytis, dağlık Med ülkesinden geliyordu ve düz, sıcak Babil ovasında memleketinin yeşil tepelerini özlüyordu. Kral da ona yapay bir dağ yaptırdı: üst üste yükselen teraslar, üzerlerinde ağaçlar ve çiçekler, aşağıdan yukarı su taşıyan düzenekler.

Anlatı güzel ve akılda kalıcı. Sorun şu ki bu ayrıntıların neredeyse tamamı Nebukadnezar'dan yüzyıllar sonra yazan Yunan ve Romalı yazarlardan geliyor.

Antik kaynaklar ne söylüyor

Bahçelerden söz eden metinleri tarih sırasıyla dizince tablo daha net görünüyor.

Burada iki şey dikkat çekiyor. Birincisi, Babil'i bizzat gezdiğini söyleyen Herodot surları, tapınakları ve köprüleri anlatırken böyle olağanüstü bir yapıyı neden atlasın? İkincisi, en ayrıntılı tarifler olaydan 400 ila 500 yıl sonra yazılmış. Bu yazarların çoğu bahçeleri kendi gözüyle görmemiş, başka kaynaklardan aktarmış.

Babil'in kendi yazıtları neden sessiz

Asıl şaşırtıcı olan Babil'in kendi kayıtları. Nebukadnezar dönemine ait çok sayıda çivi yazılı yazıt var ve kral bunlarda yaptırdığı surları, sarayları ve kanalları gururla sayıyor. Yine de bugüne kadar okunan yazıtların hiçbirinde asma bahçelerden açıkça söz edilmiyor. Bu kadar iddialı bir projeyi yaptıran bir kralın onu hiç anmaması tuhaf. Çivi yazısının nasıl bir kayıt geleneği oluşturduğunu merak ediyorsanız Sümerler ve çivi yazısı yazımız iyi bir başlangıç.

Arkeoloji Babil'de ne buldu

Alman arkeolog Robert Koldewey 1899 ile 1917 arasında Babil'de geniş kazılar yaptı. Bugünkü Bağdat'ın yaklaşık 85 kilometre güneyindeki bu alanda İştar Kapısı'nı ve saray kompleksini ortaya çıkardı. Güney Sarayı'nın köşesinde tonozlu odalardan oluşan, kuyu benzeri yapılar barındıran bir bina buldu ve bunun bahçelerin temeli olduğunu düşündü.

Sonraki çalışmalar bu yorumu zayıflattı. O binada bulunan tabletler erzak dağıtım kayıtlarıydı, yani yapı büyük ihtimalle bir depo ya da idari bina olarak kullanılmıştı. Ayrıca bina Fırat Nehri'nden epey uzaktaydı, oysa antik tarifler bahçelerin nehre yakın olduğunu söyler. Kısacası Babil'de "işte burası" denebilecek kesin bir kalıntı yok.

Ninova teorisi ve Asur kralı Sanherib

Oxford'dan Asurolog Stephanie Dalley yıllarca süren çalışmasını 2013'te bir kitapta topladı ve dikkat çekici bir öneri getirdi: Bahçeler gerçekten vardı, ama Babil'de değil, Babil'in yaklaşık 450 kilometre kuzeyindeki Asur başkenti Ninova'daydı. Bugünkü Musul yakınlarındaki bu şehri Asur kralı Sanherib yeniden inşa etmişti. Sanherib MÖ 705 ile 681 arasında hüküm sürdü, yani Nebukadnezar'dan yaklaşık bir asır önce.

Dalley'nin dayandığı kanıtlar şunlar:

• Sanherib'in yazıtları. Kral, sarayının yanında dağ gibi yükselen bir bahçe yaptırdığını ve suyu yukarı taşımak için tunçtan düzenekler döktürdüğünü anlatır. Bu tarif Strabon'un vida benzeri düzeneğine şaşırtıcı biçimde benzer.
• Su yolları. Ninova'ya onlarca kilometre öteden su getiren kanal sistemi ve Cervan'daki yaklaşık 280 metre uzunluğundaki taş su kemeri hâlâ izlenebiliyor.
• Saray kabartmaları. Asurbanipal dönemine ait bir kabartmada teraslar üzerinde ağaçlar ve bunları besleyen bir su kemeri görülüyor.
• İsim karışıklığı. Bazı antik metinlerde Asur ve Babil adları birbirinin yerine kullanılmış, hatta Ninova'nın "eski Babil" diye anıldığı örnekler var.

Asur ile komşuları arasındaki ilişkiler o dönemin bütün bölgesini şekillendiriyordu. Asur'un kuzeydeki rakibi hakkında daha fazlası için Urartular ve Van Gölü kıyısındaki krallık yazımıza bakabilirsiniz.

Yaygın görüşe neden itiraz ediyorum

Popüler kaynaklarda sık sık şu cümleyi görürsünüz: "Kalıntısı bulunmadığına göre Asma Bahçeler bir efsaneden ibaretti." Bence bu sonuç aceleci. Kalıntı bulunmaması yapının yokluğunu kanıtlamaz. Bahçeler toprak, bitki ve kerpiçten oluşur; taş tapınaklar gibi binlerce yıl dayanmaz. Babil'in büyük kısmı da yükselen yer altı suyu nedeniyle bugün kazılamayacak derinlikte.

Öte yandan Ninova teorisini kesin bir çözüm gibi sunmak da aynı hatanın tersi. Dalley'nin argümanı güçlü ama Sanherib'in bahçesinin Yunan yazarların anlattığı yapı olduğunu doğrudan gösteren bir belge yok. Dürüst cevap şu: Elimizde gerçek bir krali bahçe geleneğine dair sağlam kanıt var, bu bahçenin hangi şehirde olduğu ise hâlâ açık bir soru.

Tartışma neden hâlâ önemli

Bu tartışma yalnızca bir harikanın adresini bulmakla ilgili değil. Antik metinleri nasıl okuduğumuzu da sınıyor. Yüzyıllar sonra yazılmış, başkasından aktarılmış bir tarif ne kadar güvenilir? Bir imparatorluğun çöküşünü anlatan kaynaklarda da aynı soruyla karşılaşırız; Batı Roma'nın çöküşü tartışması buna iyi bir örnek. Kaynağın kim olduğu, ne zaman yazdığı ve neyi görmüş olabileceği, anlattığı hikâye kadar önemli.

Sık sorulan sorular

Babil'in Asma Bahçeleri gerçekten var mıydı?

Kesin olarak bilinmiyor. Babil'de bahçelere ait kesin bir kalıntı bulunamadı ve Nebukadnezar'ın kendi yazıtları onlardan söz etmiyor. Bazı araştırmacılar bahçelerin aslında Ninova'da, Sanherib döneminde yapıldığını savunuyor.

Babil'in Asma Bahçeleri bugün nerede?

Antik Babil, bugünkü Irak'ta, Bağdat'ın yaklaşık 85 kilometre güneyinde, Hille şehri yakınlarında yer alır. Ancak bahçelerin tam yeri belirlenemedi. Ninova teorisi doğruysa yer, Musul yakınlarındaki antik Ninova olmalı.

Asma Bahçeler nasıl sulanıyordu?

Antik yazarlar suyun nehirden vida benzeri ya da kovalı düzeneklerle yukarı taşındığını anlatır. Sanherib'in yazıtları da tunçtan döküm su kaldırma düzeneklerinden söz eder. Bu sistemlerin tam olarak nasıl çalıştığı hâlâ tartışılıyor.