Sümerler Kimdir, Çivi Yazısı ve İlk Şehirler Ne Anlatır

Okulda "yazıyı Sümerler buldu" cümlesini ezberledik ama çoğumuz Sümerlerin kim olduğunu, nerede yaşadığını ve neden bu kadar önemli sayıldığını tam olarak açıklayamayız. Sümerler kimdir sorusunun cevabı, tek bir buluştan çok daha geniş: ilk şehirleri kuran, suyu kanallarla yöneten, yasaları yazıya geçiren ve hikâyelerini kil tabletlere işleyen bir toplumdan söz ediyoruz.

Bu yazıda Sümerlerin kökenini, şehir devletlerini, çivi yazısının nasıl doğduğunu, günlük hayatlarını ve neden ortadan kaybolduklarını kaynakların izin verdiği ölçüde anlatacağız. Bilinmeyen yerleri de açıkça belirteceğiz, çünkü Sümer tarihi hâlâ tartışmalı noktalarla dolu.

Sümerler kimdir ve nerede yaşadılar

Sümerler, bugünkü Irak'ın güneyinde, Dicle ve Fırat nehirlerinin Basra Körfezi'ne yaklaştığı alçak ovada yaşayan bir halktı. Bölgeye kendi dillerinde "Kengir" diyorlardı. "Sümer" adı ise daha sonra Akadca kaynaklardan gelir. Yerleşimlerinin MÖ 4500 civarında başladığı, şehirleşmenin ise MÖ 3500 ile 3000 arasında hızlandığı kabul edilir.

Kökenleri en büyük tartışma konusudur. Sümerce, bilinen hiçbir dil ailesine bağlanamayan izole bir dildir. Bu yüzden bazı tarihçiler Sümerlerin bölgeye dışarıdan geldiğini, bazıları ise yerel Ubeyd kültürünün doğal devamı olduklarını savunur. Bugün ağırlıklı görüş, Sümer kültürünün bölgede yüzyıllar içinde farklı toplulukların karışmasıyla oluştuğu yönündedir. Kesin bir cevap yok, ve bunu söylemek dürüst olanıdır.

İlk şehirler ve şehir devletleri

Sümerlerin dünya tarihine en büyük katkısı belki de şehirdir. Uruk, MÖ 3100 civarında 40.000 ile 50.000 arası nüfusa ve yaklaşık 6 kilometrelik bir surla çevrili 5,5 kilometrekarelik bir alana ulaşmıştı. Bu, o dönem için akıl almaz bir büyüklüktü.

Sümer, tek bir devlet değil, birbirinden bağımsız şehir devletlerinden oluşuyordu. Başlıcaları şunlardı:

Uruk: En büyük ve en eski şehirlerden biri, Gılgamış'ın şehri.
Ur: Kraliyet mezarları ve büyük zigguratıyla tanınır.
Lagaş: Kral Urukagina'nın reformlarıyla bilinir.
Nippur: Siyasi değil, dini merkezdi. Tanrı Enlil'in tapınağı buradaydı.
Eridu: Sümerlerin kendi inancına göre ilk şehir.

Her şehrin bir koruyucu tanrısı ve merkezinde basamaklı bir tapınak kulesi, yani ziggurat vardı. Şehirler arasında su ve toprak için sık sık savaş çıkardı. Lagaş ile Umma arasındaki sınır anlaşmazlığı yaklaşık 150 yıl sürmüş ve kayıtlara geçen ilk sınır savaşlarından biri olmuştur.

Çivi yazısı nasıl doğdu

Çivi yazısı edebiyat için değil, muhasebe için ortaya çıktı. Uruk'ta bulunan en eski tabletler, MÖ 3300 ile 3100 arasına tarihlenir ve çoğu arpa, koyun, bira ve işçi sayımlarıdır. Tapınaklar büyük ambarlar yönetiyordu ve kimin neyi teslim ettiğini kaydetmek gerekiyordu.

Gelişim kabaca üç aşamada oldu:

Önce nesneleri temsil eden küçük kil jetonlar kullanıldı.
Sonra bu nesnelerin resimleri ıslak kile çizildi.
Zamanla resimler sadeleşti, kamış kalemle bastırılan kama biçimli işaretlere dönüştü ve sesleri de temsil etmeye başladı.

Olgunlaşmış çivi yazısında 600 ile 1.000 arasında işaret vardı. Katip olmak için yıllarca "tablet evi" denen okullarda eğitim almak gerekiyordu. Bu yazı sistemi Sümerlerden sonra Akadlar, Babilliler, Asurlular ve Anadolu'da Hititler tarafından da kullanıldı. Hattuşa'da bulunan binlerce tablet bu mirasın bir parçasıdır, ayrıntıları Hititler ve Hattuşa tabletleri yazımızda bulabilirsiniz.

Sümerlerin günlük hayatı ve inançları

Sümer ekonomisinin temeli sulama tarımıydı. Yağış azdı, bu yüzden nehir suyunu kanallarla tarlalara taşıdılar. Arpa ana üründü ve sadece ekmek değil, bira için de kullanılıyordu. İşçilerin ücreti çoğu zaman arpa ve bira payı olarak ödenirdi. Hurma, balık, koyun ve keçi de beslenmenin önemli parçalarıydı.

Sümerler tanrıların insanları kendilerine hizmet etsin diye yarattığına inanırdı. Gök tanrısı An, hava tanrısı Enlil, su ve bilgelik tanrısı Enki ve aşk tanrıçası İnanna en önemlileriydi. Tapınaklar dini olduğu kadar ekonomik merkezlerdi de: toprak işletiyor, zanaatkâr çalıştırıyor ve depolar yönetiyorlardı.

Edebiyat alanında Gılgamış Destanı'nın en eski parçaları Sümerce yazılmıştır. Ur kralı Ur-Nammu adına yazılan yasa metni ise MÖ 2100 civarına tarihlenir ve Hammurabi Kanunları'ndan yaklaşık üç yüzyıl eskidir. Sözlü anlatıların yazıya geçmeden önce nasıl korunduğunu merak ediyorsanız eski uygarlıklar kategorimizde buna dair başka yazılar da var.

Sümer toplumunda kim ne iş yapardı

Ur ve Lagaş'tan kalan yönetim kayıtları, Sümer şehirlerinde şaşırtıcı derecede ayrıntılı bir iş bölümü olduğunu gösterir. Tapınak ve saray kayıtlarında yüzden fazla meslek adı geçer: çömlekçiler, dokumacılar, bakır ve tunç ustaları, kayıkçılar, bira yapımcıları, katipler ve rahipler bunların yalnızca bir kısmıdır.

Toplum kabaca üç katmana ayrılıyordu:

Yöneticiler ve rahipler: Şehrin başında önce "en" ya da "ensi" denen rahip yöneticiler, daha sonra "lugal" yani "büyük adam" unvanlı krallar vardı.
Özgür halk: Çiftçiler, zanaatkârlar ve tüccarlar. Toprak sahibi olabilir, sözleşme yapabilirlerdi.
Bağımlılar ve köleler: Çoğu savaş esiri ya da borcunu ödeyemeyen kişilerdi. Bazı kayıtlar borç köleliğinin belirli bir süre sonra sona erebildiğini gösterir.

Kadınların durumu döneme ve şehre göre değişiyordu. Lagaş kayıtlarında mülk yöneten, ticaret yapan ve tapınak işletmelerinde önemli görevler üstlenen kadınlar görülür. Sargon'un kızı Enheduanna, Ur'da baş rahibe olarak görev yapmış ve adı bilinen ilk yazar olarak kabul edilir. Yazdığı ilahiler yüzyıllar boyunca okullarda kopyalanmıştır.

Sık tekrarlanan bir iddiaya itiraz

İnternette ve bazı popüler kitaplarda "tekerleği, yazıyı, matematiği, astronomiyi, okulu ve parlamentoyu Sümerler icat etti" türünden uzun listeler dolaşır. Bu listeler ilgi çekici ama yanıltıcıdır. Yazının Mısır'da da kabaca aynı dönemde bağımsız olarak geliştiği güçlü bir ihtimaldir. Tekerleğin en eski örnekleri ise Mezopotamya'nın yanı sıra Karadeniz'in kuzeyinde ve Orta Avrupa'da da benzer tarihlerde görülür.

Bunu söylemek Sümerleri küçültmek değildir. Asıl önemli olan tek tek "ilkler" değil, bu yeniliklerin büyük şehirlerde bir arada, kalıcı bir sisteme dönüşmesidir. Sümerleri özel kılan, yazının bürokrasiyle, sulamanın şehirle, dinin ekonomiyle iç içe geçtiği ilk örneklerden birini sunmalarıdır.

Sümerler neden ortadan kayboldu

Sümerler bir gecede yok olmadı. MÖ 2334 civarında Akadlı Sargon şehir devletlerini tek bir imparatorluk altında birleştirdi ve Akadca giderek öne çıktı. Ur'un Üçüncü Hanedanı döneminde, yaklaşık MÖ 2112 ile 2004 arasında, Sümer kültürü kısa bir canlanma yaşadı. Ancak Elamlıların Ur'u yağmalamasıyla bu dönem de kapandı.

Bir başka etken toprağın tuzlanmasıydı. Yüzyıllarca süren sulama, tarlalarda tuz birikmesine yol açtı. Tabletlerdeki kayıtlar, buğdayın yerini daha dayanıklı arpanın aldığını ve verimin zamanla düştüğünü gösterir. MÖ 1800'lere gelindiğinde Sümerce artık konuşulan bir dil değildi, ama Latincenin Orta Çağ'daki gibi dini ve bilimsel metinlerde yaklaşık iki bin yıl daha kullanıldı. Benzer bir yükseliş ve çöküş hikâyesini Urartular yazımızda da görebilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Sümerler hangi dili konuşuyordu?

Sümerce konuşuyorlardı. Bu dil, bilinen hiçbir dil ailesiyle akraba olmayan izole bir dildir. Yapısı bakımından eklemeli bir dil olduğu için Türkçeyle bazı benzerlikleri olduğu söylenir, ancak dilbilimciler aralarında bir akrabalık bağı kabul etmez.

Sümerler ne zaman yaşadı?

Sümer yerleşimleri MÖ 4500 civarında başlar, şehir devletlerinin altın çağı MÖ 3000 ile 2000 arasıdır. MÖ 2004'te Ur'un düşüşünden sonra siyasi güçleri sona ermiş, kültürleri ise Babil ve Asur içinde yaşamaya devam etmiştir.

Sümer tabletleri bugün nerede?

Yüz binlerce Sümer tableti dünya müzelerine dağılmış durumdadır. En büyük koleksiyonlar Bağdat'taki Irak Müzesi, Londra'daki British Museum, Philadelphia'daki Pennsylvania Üniversitesi Müzesi ve İstanbul Arkeoloji Müzeleri'ndedir. İstanbul koleksiyonu, en eski aşk şiiri olarak anılan Şu-Sin tableti gibi önemli Sümerce metinleri barındırır.