Urartular Kimdir, Van Gölü Kıyısındaki Krallık Ne Bıraktı

Van Kalesi'nin dik kayalıklarına tırmananlar çoğu zaman taşa oyulmuş çivi yazılı satırları görür ve aynı soruyu sorar: Bu yazıları kim bıraktı, neden bu kadar yükseğe? Cevap, Anadolu tarihinde hak ettiği yeri hâlâ tam bulamamış bir devlette saklı. Urartular kimdir sorusu, Doğu Anadolu'nun demir çağını anlamanın da anahtarıdır.

Bu yazıda Urartu krallığının nasıl ortaya çıktığını, hangi kralların onu büyüttüğünü, kanallarından tapınaklarına neler bıraktığını ve nasıl sessizce tarihten çekildiğini, kaynakların gerçekte ne söylediğine bağlı kalarak anlatacağım.

Urartular kimdir ve adları nereden gelir

Urartu, kabaca MÖ 9. yüzyılın ortasından MÖ 7. yüzyılın sonuna, belki 6. yüzyılın başına kadar Van Gölü havzasını merkez alan bir krallıktır. En geniş döneminde bugünkü Doğu Anadolu'nun büyük kısmına, Ermenistan'ın Aras vadisine ve İran'ın kuzeybatısındaki Urmiye Gölü çevresine uzanıyordu.

"Urartu" adını onlar değil, düşmanları koymuştu. Asur kaynakları MÖ 13. yüzyıldan itibaren "Uruatri" adıyla dağlık bir bölgeden ve oradaki beylerden söz eder. Urartular ise kendi ülkelerine "Biainili" diyordu. Bugünkü Van adının bu kelimeden türediği düşünülür.

Dilleri Hint-Avrupa ya da Sami dillerinden değildir. Urartuca, Kuzey Mezopotamya ve Güneydoğu Anadolu'da daha önce konuşulan Hurrice ile akrabadır. İkisi birlikte Hurri-Urartu dil ailesi olarak sınıflandırılır. Yazı için Asur çivi yazısını aldılar ve kendi dillerine uyarladılar.

Krallığı kuran ve büyüten krallar

Urartu tarihinin iskeleti, kralların kayalara ve dikili taşlara yazdırdığı yazıtlardan ve Asur yıllıklarından çıkarılır. Tarihler yaklaşıktır, ama sıralama oldukça sağlamdır.

I. Argişti'nin seferleri Van Kalesi'ndeki Horhor yazıtında yıl yıl anlatılır. Bu yazıt, bir Urartu kralının kendi ağzından yazılmış en uzun metinlerden biridir ve ele geçirilen esir, at ve sığır sayılarını tek tek verir.

Kanallar, kaleler ve suyun yönetimi

Urartuların en kalıcı mirası belki de suyla ilgili olandır. Kral Menua döneminde yapılan kanal, Hoşap vadisindeki kaynaklardan Van ovasına su taşır. Bazı ölçümlere göre uzunluğu 50 kilometreyi aşar ve bazı bölümleri yaklaşık 2.800 yıl sonra bugün hâlâ tarla sulamada kullanılır. Halk arasında Şamram Kanalı diye bilinir.

Yazıtlarda kralların sık sık "bu toprak boştu, ben bağ ve bahçe diktim" dediği görülür. Barajlar, göletler ve sulama kanalları, dağlık ve kışı sert bir bölgede tarımı mümkün kılan sistemin parçasıydı. Bu tür eski arazi düzenleme yöntemlerini merak edenler için eski mühendislerin araziyi elle nasıl tesviye edip drene ettiğini anlatan yazımız iyi bir tamamlayıcıdır.

Kaleler de suyla birlikte düşünülmüştü. Çavuştepe, Ayanis ve Erebuni gibi merkezler sarp tepelere kuruldu. Altlarına dev depolar yerleştirildi. Ayanis ve Karmir Blur kazılarında, yüzlerce litre alan küplerle dolu ambar odaları bulundu. Bu küplerde tahıl, yağ ve şarap saklanıyordu.

Tanrı Haldi ve Urartu inancı

Urartu dininin başında Haldi vardı. Onu fırtına tanrısı Teişeba ve güneş tanrısı Şivini izliyordu. Yazıtlarda bu üçlü genellikle aynı sırayla anılır ve kurbanların listesi verilir: Haldi'ye boğa ve koyun, diğerlerine daha az.

Haldi'nin en kutsal tapınağı Musasir'deydi. MÖ 714'te Asur kralı II. Sargon bu tapınağı yağmaladı ve tanrı Aşur'a yazdığı uzun mektupta ganimeti tek tek saydı. Bu mektup, Urartu tapınaklarının içinde neler bulunduğunu gösteren en ayrıntılı kaynaklardan biridir. Kalkanlar, tunç heykeller ve büyük kazanlar listede yer alır.

Urartular tunç işçiliğinde de ustaydı. Hayvan başlı kazanlar, savaş sahneleriyle süslü kemerler ve adak kalkanları bugün Van Müzesi başta olmak üzere birçok müzede sergileniyor. Benzer bir tablet ve yazıt geleneği için Hititlerin Hattuşa'dan kalan tabletleri üzerine yazdığımız rehber karşılaştırma açısından faydalı olacaktır.

Urartu "gizemli bir halk" değildir

Popüler anlatımlarda Urartular çoğu zaman "kaybolmuş, sırlarla dolu bir uygarlık" olarak sunulur. Bu çerçeve kulağa hoş gelse de bence yanıltıcı. Urartu, Demir Çağı Anadolu'sunun en iyi belgelenmiş devletlerinden biridir.

Elimizde 600'ü aşkın Urartu yazıtı var. Kral adları, sefer rotaları, kurulan kentler, dikilen bağlar ve kurban listeleri bu yazıtlarda kayıtlı. Asur kaynakları da Urartu'yu ayrıntılı biçimde anlatır, hatta Asur casuslarının sınırdan gönderdiği raporlar bile bugüne ulaşmıştır. Asıl belirsiz olan, krallığın ilk kuruluşu ve son yılları. Arada kalan 200 yılı ise oldukça net izleyebiliyoruz.

"Gizem" vurgusu, bölgedeki kazılara ve uzmanlara verilmesi gereken emeği gölgede bırakıyor. Ayanis kazısı 1989'dan beri sürüyor ve her sezon somut veriler ekliyor. Merak uyandırmak için gizeme ihtiyaç yok. Göbeklitepe'nin tarih anlayışımızı nasıl değiştirdiği de bunu gösteriyor: gerçek bulgular efsaneden daha çarpıcı olabilir.

Urartu izlerini Van'da bir günde görmek

Urartu'yu kitaptan okumakla yerinde görmek arasında büyük fark var. Van merkezli bir günlük rota, krallığın en önemli izlerini bir araya getirir. Sabah erken saatlerde Van Kalesi'nden başlamak iyi bir fikir, çünkü öğleden sonra kayalık yüzey ısınır ve tırmanış yorucu olur.

1. Van Kalesi ve Sardur Burcu. Kente birkaç kilometre uzaklıktaki kayalıkta Horhor yazıtını, kaya mezarlarını ve eteğindeki iri bloklarla yapılmış Sardur Burcu'nu görün. Gezmek için en az iki saat ayırın.
2. Toprakkale. Kent merkezine çok yakın bu tepe, II. Rusa döneminin merkezlerinden biridir. Kalıntılar sınırlı, ama Van ovasına bakan manzara krallığın neden burayı seçtiğini anlatır.
3. Çavuştepe. Van'ın yaklaşık 25 kilometre güneydoğusundaki bu kalede tapınak temelleri, sarnıçlar ve yazıtlı taşlar görülebilir. Yol üzerinde Menua Kanalı'nın bazı bölümlerine de rastlamak mümkün.
4. Van Müzesi. Günü müzede bitirin. Tunç kemerler, kalkanlar ve yazıtlı taşlar, sahada gördüğünüz kalıntılara anlam kazandırır.

Ayanis kazı alanı sezon dışında kapalı olabilir. Gitmeden önce müze ya da yerel turizm bürosundan güncel bilgi almak en doğrusu.

Krallığın sonu nasıl geldi

Ders kitaplarında Urartu'nun MÖ 590 civarında Medler tarafından yıkıldığı yazar. Gerçek tablo daha karışık. Son kralların adları ve sırası tartışmalıdır. Ayanis gibi bazı büyük kaleler MÖ 7. yüzyılın ortasında yangınla terk edilmiştir. Bu, Medlerin bölgeye gelişinden on yıllarca önceye denk düşer.

Bugün çoğu araştırmacı, Kimmerler ve İskitler gibi kuzeyden gelen göçebe toplulukların baskısı, Asur'un çöküşüyle değişen dengeler ve iç karışıklıkların bir araya geldiğini düşünüyor. Krallık tek bir savaşta değil, birkaç kuşak boyunca parça parça dağılmış görünüyor.

Urartu dili ve yazısı kısa sürede unutuldu. Ama kanallar akmaya, kaleler ayakta durmaya devam etti. Van Kalesi'ndeki yazıtlar, 19. yüzyılda yeniden okunana kadar orada bekledi.

Sıkça sorulan sorular

Urartuların başkenti neresiydi?

Urartuların başkenti Tuşpa'ydı, yani bugünkü Van Kalesi ve çevresi. II. Rusa döneminde yakındaki Toprakkale'de yeni bir merkez kuruldu. Tuşpa, krallık boyunca dini ve siyasi önemini korudu.

Urartular hangi dili konuşuyordu?

Urartular, Hurriceyle akraba olan Urartuca konuşuyordu. Bu dil Hint-Avrupa ya da Sami dil ailelerine ait değildir. Yazıda Asur çivi yazısını kendi dillerine uyarlayarak kullandılar.

Urartu kalıntıları bugün nerede görülebilir?

En bilinen yerler Van Kalesi, Çavuştepe, Ayanis ve Toprakkale'dir. Menua Kanalı'nın bazı bölümleri Van çevresinde hâlâ görülebilir. Tunç eserlerin önemli bir kısmı Van Müzesi ile Ankara'daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde sergilenir.