Hititler Kimdir, Hattuşa'dan Kalan Tabletler Ne Anlatır

Okulda adını duyduğumuz ama ayrıntısını çoğu zaman bilmediğimiz bir uygarlık var: Hititler. Hititler kimdir sorusu basit görünür, oysa cevabı yaklaşık bir asır önce çözülen bir dil bilmecesine, Çorum'un bir köyünde bulunan binlerce kil tablete ve dünyanın bilinen en eski yazılı barış antlaşmalarından birine uzanır. Bu yazıda Hititlerin nereden geldiğini, başkentleri Hattuşa'da neler bulunduğunu, tabletlerin bize neler anlattığını ve bu büyük devletin neden ortadan kalktığını sırasıyla ele alıyoruz.

Hititler kimdir ve Anadolu'ya nereden geldiler

Hititler, MÖ yaklaşık 1650 ile 1180 yılları arasında Orta Anadolu merkezli güçlü bir krallık kuran, Hint-Avrupa dil ailesinden bir dil konuşan bir halktı. Kendilerine Hitit demiyorlardı. Bu ad, Kızılırmak kıvrımında onlardan önce yaşayan Hatti halkının adından ve Eski Ahit'teki "Hitti" kelimesinden gelir. Hititler kendi dillerine Neşa şehrinden türeyen "nesili" diyorlardı. Neşa, bugün Kayseri yakınlarındaki Kültepe'dir.

Hint-Avrupa dili konuşan bu toplulukların Anadolu'ya ne zaman ve hangi yoldan geldiği hâlâ tartışmalıdır. Bir görüşe göre Kafkaslar üzerinden, bir başka görüşe göre Balkanlar üzerinden MÖ üçüncü binyılda geldiler. Kesin olan şu: geldikleri yerde Hatti kültürüyle karıştılar ve tanrılarını, törenlerini, hatta bazı kraliyet unvanlarını bu yerel halktan aldılar.

Kısa bir zaman çizelgesi

Hattuşa ve Boğazköy tabletleri

Hitit başkenti Hattuşa, bugün Çorum'un Boğazkale ilçesindedir. Şehir surlarının uzunluğu 6 kilometreyi aşar ve alan yaklaşık 180 hektarlık bir bölgeye yayılır. Aslanlı Kapı, Kral Kapısı, 70 metre uzunluğundaki Yerkapı tüneli ve Büyük Tapınak bugün de gezilebilir. Hattuşa 1986'da UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı.

Asıl hazine ise toprağın altından çıkan yazılı belgelerdir. 1906'da Alman araştırmacı Hugo Winckler ile Osmanlı müzeci Theodor Makridi'nin başlattığı kazılarda ilk tabletler bulundu. Bugüne kadar yaklaşık 30 bin tablet ve tablet parçası ortaya çıkarıldı. Bunlar çivi yazısıyla yazılmış devlet arşivleri, mektuplar, kanunlar, dualar, fal metinleri ve ritüel talimatlarıdır.

Dilin çözülmesi

Tabletler bulunduğunda çivi yazısı okunabiliyordu ama dil anlaşılamıyordu. 1915'te Çek dilbilimci Bedřich Hrozný, bir cümlede geçen "ninda" ve "watar" kelimelerinden yola çıktı. "Ninda" Sümerce ekmek anlamına gelen bir işaretti, "watar" ise İngilizce water ve Almanca Wasser ile şaşırtıcı biçimde benziyordu. Hrozný cümleyi "Şimdi ekmek yiyeceksiniz ve su içeceksiniz" diye çevirdi ve Hititçenin bir Hint-Avrupa dili olduğunu gösterdi. Bu, bilinen en eski yazılı Hint-Avrupa dilinin keşfi demekti.

Tabletler Hitit toplumu hakkında ne anlatır

Hitit belgeleri, kralların yalnızca zaferlerini değil, kaygılarını da yazdığını gösterir. Öne çıkan birkaç konu:

• Kanunlar: Yaklaşık 200 maddelik Hitit kanunları, cezaların çoğunu ölüm yerine tazminat olarak belirler. Örneğin bir hırsızlık suçunda çalınan malın birkaç katı ödenirdi. Bu, aynı dönemin bazı Mezopotamya yasalarına göre daha ölçülü bir yaklaşımdır.
• Bin tanrılı halk: Hititler başka halkların tanrılarını da kendi panteonlarına kattılar. Belgelerde kendilerinden "bin tanrılı Hatti ülkesi" diye söz edilir. Hattuşa'ya 2 kilometre uzaklıktaki Yazılıkaya açık hava tapınağında bu tanrıların kabartmaları sıra sıra dizilidir.
• Kraliçelerin rolü: Tavananna unvanlı kraliçeler din işlerinde ve diplomaside etkiliydi. Kraliçe Puduhepa'nın Mısır sarayıyla doğrudan yazıştığı bilinir.
• Veba duaları: II. Murşili, ülkeyi yıllarca kasıp kavuran bir salgını tanrıların cezası sayıp atalarının yeminlerini bozmasıyla açıklayan dualar yazdırdı.

Sözlü geleneğin yazıya geçmeden önce nasıl yaşadığını merak ediyorsanız, sözlü geleneğin yazıdan önce tarihi nasıl koruduğu üzerine yazımız bu tabletlerle iyi bir karşılaştırma sunar.

Gündelik hayat ve ekonomi

Tabletler yalnızca saray işlerini anlatmaz. Hitit ekonomisi buğday, arpa, bağcılık ve hayvancılığa dayanıyordu. Hattuşa'daki yer altı tahıl ambarlarının yaklaşık 6 bin ton tahıl alabildiği hesaplanmıştır. Bu, bir kuşatmada ya da kuraklıkta şehrin uzun süre dayanabilmesi demekti. Kanun metinlerinde bir öküzün, bir koyunun, hatta bir bağ parselinin değeri gümüş şekel cinsinden tek tek yazılıdır. Bu fiyat listeleri, tarihçilere Tunç Çağı Anadolu'sunda nelerin değerli sayıldığını gösteren nadir kaynaklardır. Demir de Hititlerle sık anılır, ancak bu dönemde demir hâlâ çok pahalı ve seyrek kullanılan bir maddeydi. Hititlerin demiri ilk kullanan halk olduğu iddiası da bu yüzden abartılıdır.

Kadeş Antlaşması gerçekten ilk barış antlaşması mı

Hititler denince en sık anlatılan bilgi, Kadeş Antlaşması'nın "dünyanın ilk yazılı barış antlaşması" olduğudur. Bu bilgi okul kitaplarında ve turist broşürlerinde sıkça geçer, ancak doğru değildir. Mezopotamya'da MÖ üçüncü binyıla ait, Lagaş ile Umma arasındaki sınır anlaşmazlığını konu alan ve Ebla ile komşuları arasında yapılmış daha eski antlaşma metinleri bilinmektedir.

Kadeş Antlaşması'nı özel kılan başka bir şeydir: iki tarafın da kendi kopyasının günümüze ulaşmış olması. Hitit kopyası Hattuşa'da kil tablet olarak, Mısır kopyası ise Karnak ve Ramesseum'da tapınak duvarlarına kazınmış olarak bulundu. İki metin karşılaştırıldığında her iki tarafın da savaşı kendi zaferi gibi anlattığı görülür. Tabletin bir kopyası bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde sergilenir, büyütülmüş bir replikası da New York'taki Birleşmiş Milletler binasında asılıdır. Yani antlaşmanın değeri "ilk" olmasından değil, iki tarafın sesini birlikte duyurabilmesinden gelir.

Hitit devleti neden çöktü

MÖ yaklaşık 1180'de Hattuşa terk edildi. Kesin bir neden yok, ama birkaç etken birlikte işlemiş görünüyor:

1. Uzun süren kuraklık ve buna bağlı kıtlık. Son dönem mektuplarında Mısır'dan tahıl istendiği görülür.
2. Doğu Akdeniz'i sarsan ve Deniz Kavimleri diye anılan göç dalgaları, ticaret yollarını kesti.
3. Kraliyet ailesi içindeki taht kavgaları merkezi zayıflattı.
4. Kuzeydeki Kaşkalar gibi komşuların saldırıları sürdü.

Merkezi devlet dağılsa da Hitit kültürü tamamen yok olmadı. Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Suriye'de Kargamış ve Malatya gibi Geç Hitit şehir devletleri birkaç yüzyıl daha yaşadı. Bu şehirlerde kullanılan Luvi hiyeroglifleri, Hitit mirasının devam eden yüzüdür. Daha fazla az bilinen topluluk ve geleneği eski uygarlıklar bölümümüzde bulabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Hititler hangi dili konuşuyordu?

Hititler, Hint-Avrupa dil ailesinin Anadolu koluna ait Hititçe konuşuyordu ve kendi dillerine "nesili" diyorlardı. Yazıda Mezopotamya'dan aldıkları çivi yazısını kullandılar. Devlette ayrıca Luvice, Hattice ve diplomaside Akadca da yaygındı.

Hitit başkenti Hattuşa nerede?

Hattuşa, Çorum iline bağlı Boğazkale ilçesinin hemen yanında yer alır. Ankara'dan arabayla yaklaşık iki buçuk saatlik mesafededir. Ören yeri, yakındaki Yazılıkaya tapınağıyla birlikte gezilebilir.

Hititler ne zaman ve neden yıkıldı?

Hitit merkezi devleti MÖ yaklaşık 1180 yılında çöktü. Kuraklık, kıtlık, Deniz Kavimleri göçleri, iç taht kavgaları ve komşu saldırıları birlikte etkili oldu. Ancak Geç Hitit şehir devletleri birkaç yüzyıl daha varlığını sürdürdü.