Hz. İdris'in Hayatı ve Kaynaklardaki Farklı Anlatımlar

Hz. İdris'in hayatı hakkında bilgi aramaya başlayan biri kısa sürede bir çelişkiyle karşılaşır: Kur'an'da adı yalnızca iki yerde geçer, ama halk anlatılarında kalemi ilk kullanan, ilk elbiseyi diken ve yıldızları ilk inceleyen kişi olarak upuzun bir biyografisi vardır. Bu boşluğu dolduran bilgilerin hangisi kaynağa dayanıyor, hangisi sonradan eklenmiş, ayırt etmek kolay değildir.

Bu yazıda Hz. İdris ile ilgili anlatımları kaynak kaynak ayırıyoruz: Kur'an'ın söyledikleri, Tevrat'taki Hanok ile kurulan bağ, İslam tarihçilerinin aktardığı rivayetler ve Hermes ile yapılan özdeşleştirme. Her birinin nereden geldiğini bilmek, hangisine ne kadar güvenileceğini anlamanın en sağlam yoludur.

Kur'an'a göre Hz. İdris'in hayatı

Kur'an'daki bilgiler kısadır ama nettir. Meryem suresinin 56 ve 57. ayetlerinde şöyle denir: "Kitapta İdris'i de an. Çünkü o çok doğru bir kimse ve bir peygamberdi. Biz onu yüce bir mevkiye yükselttik." Enbiya suresinin 85. ayetinde ise İsmail ve Zülkifl ile birlikte sabredenler arasında sayılır.

Hepsi bu kadar. Kur'an, İdris'in hangi kavme gönderildiğini, ne zaman yaşadığını ya da başından geçen bir olayı anlatmaz. Bu, Hz. Nuh ya da Hz. Musa gibi kıssası ayrıntılı verilen peygamberlerden çok farklı bir durumdur. Karşılaştırma için Hz. Nuh ve Tufan kıssasının kaynaklarda nasıl anlatıldığına bakmak, iki anlatım biçimi arasındaki farkı açıkça gösterir.

"Yüce bir mevkiye yükseltildi" ifadesi sonraki yüzyıllarda en çok tartışılan noktadır. Bazı müfessirler bunu manevi bir derece, yani peygamberlik ve itibar olarak yorumlar. Diğerleri ise bedenen göğe yükseltildiği şeklinde anlar. Bu ikinci yorum, aşağıda göreceğimiz Hanok anlatımıyla doğrudan bağlantılıdır.

Tevrat'taki Hanok ile bağlantı

İslam âlimlerinin büyük kısmı İdris'i, Tevrat'ın Tekvin kitabında adı geçen Hanok (Ahnuh) ile aynı kişi kabul eder. Tekvin 5. bölümde Hanok, Adem'in yedinci kuşaktan torunu olarak verilir. Oğlu Metuşelah, torunu Lemek, Lemek'in oğlu da Nuh'tur. Yani bu soy kütüğüne göre İdris, Hz. Nuh'un büyük dedesidir.

Tekvin'deki anlatım da çok kısadır. Hanok'un 365 yıl yaşadığı, "Tanrı ile yürüdüğü" ve sonra ortadan kaybolduğu, çünkü "Tanrı'nın onu aldığı" söylenir. Ölümünden söz edilmemesi, hem Yahudi hem Hristiyan geleneğinde onun ölmeden göğe alındığı yorumuna yol açmıştır.

Apokrif Hanok kitapları

Milattan önceki son yüzyıllarda Hanok adına yazılmış metinler ortaya çıktı. Bunların en bilineni bugün Birinci Hanok olarak anılan kitaptır. Bu metinlerde Hanok göklerde gezdirilir, meleklerle konuşur, gök cisimlerinin hareketlerini ve takvimi öğrenir. Kitap Yahudi ve Batı Hristiyan kanonuna girmemiştir, ancak Etiyopya Ortodoks Kilisesi onu kutsal metinleri arasında sayar. Kumran mağaralarında bulunan Ölü Deniz yazmaları arasında da Aramice parçaları çıkmıştır.

İslam tarihçilerinin aktardığı rivayetler

Taberi, Sa'lebi ve İbn Kesir gibi tarihçi ve müfessirler, Kur'an'daki kısa bilgileri genişleten rivayetler aktarmıştır. Bu rivayetlere göre Hz. İdris:

• Kalemle ilk yazı yazan kişidir
• Elbiseyi ilk diken kişidir, bu yüzden Anadolu'da terzilerin piri sayılır
• Yıldızlar ve hesap ilmiyle uğraşmıştır
• Şit'in soyundan gelen ve Kabil'in soyuyla mücadele eden bir peygamberdir
• Kendisine otuz sahife indirilmiştir

Miraç ile ilgili hadislerde Hz. Peygamber'in gökyüzünün dördüncü katında İdris ile karşılaştığı anlatılır. Pek çok müfessir, Meryem suresindeki "yüce mevki" ifadesini bu hadisle birlikte yorumlamıştır.

Bu rivayetlerin önemli bir kısmının İsrailiyat, yani Yahudi ve Hristiyan kaynaklardan gelen anlatılar olduğu açıktır. İbn Kesir bile bazılarını aktardıktan sonra sağlam olmadığını açıkça belirtir. Kalem, terzilik ve yıldız bilgisi gibi ayrıntılar, Hanok kitaplarındaki göksel bilgi temasıyla dikkat çekici bir benzerlik taşır.

Ömrü konusunda da rakamlar kaynaktan kaynağa değişir. Tekvin 365 yıl derken, bazı İslami rivayetler 350 yıl gibi farklı sayılar verir. Rivayetlere göre İdris, insanları adalete, oruca ve namaza çağırmış, ancak çağrısına uyanların sayısı az kalmıştır. Bu anlatımlar, peygamberlerin ortak kaderine dair genel bir kalıbı izler ve İdris'e özgü belgesel bir bilgi sunmaz. Okur için en sağlıklı yaklaşım, bu sayıları kesin tarih bilgisi olarak değil, geleneğin İdris'i nasıl hatırladığının göstergesi olarak okumaktır.

Nerede yaşadığına dair rivayetler

Hz. İdris'in yaşadığı yer konusunda da kaynaklar ayrışır. Bir grup rivayet onun Babil bölgesinde doğduğunu, daha sonra Mısır'a göç ettiğini ve Nil kıyısında insanları tek Tanrı inancına çağırdığını anlatır. Bazı Mısır merkezli anlatımlar ise onu Memfis şehriyle ilişkilendirir. Bu ayrıntıların hiçbiri Kur'an'da ya da sahih hadislerde yer almaz. Büyük ihtimalle Hermes geleneğinin Mısır ile olan güçlü bağı, İdris'in de Mısır'a yerleştirilmesine yol açmıştır.

Anadolu geleneğinde Hz. İdris

Hz. İdris'in hayatı, kitabi kaynaklardan çok halk kültürü üzerinden Anadolu'ya yerleşmiştir. Ahilik teşkilatında her zanaatın bir piri vardı ve terziler kendi pirlerini İdris olarak kabul ederdi. Esnaf törenlerinde, çırağın kalfalığa geçişinde onun adı anılır, dualar ona atıfla okunurdu. Bazı bölgelerde terzi dükkânlarının duvarına "Ya Hazreti İdris" yazılı levhalar asıldığı da bilinir.

Halk arasında sık yapılan bir karıştırmaya da dikkat etmek gerekir. Hıdrellez geleneği, adından da anlaşılacağı gibi Hızır ve İlyas ile ilgilidir, İdris ile değil. Ancak her üçü de ölmeden göğe ya da gizli bir hayata alınmış kişiler olarak anlatıldığı için, sözlü gelenekte isimler zaman zaman birbirine karışmıştır. Kaynak okurken bu tür halk karıştırmalarını kitabi rivayetlerden ayırmak önemlidir.

Benzer bir katmanlaşma, Hz. İbrahim'in hayatı ve Kâbe'nin inşası ile ilgili anlatımlarda da görülür. Orada da Kur'an'daki kısa bilgiler, sonraki yüzyıllarda tarihçilerin ve halkın ekledikleriyle genişlemiştir.

Hermes ile özdeşleştirme nereden çıktı

Orta Çağ İslam dünyasında İdris bir de Hermes ile özdeşleştirildi. Buradaki Hermes, Yunan tanrısı değil, Helenistik Mısır'da bilgelik ve gizli ilimlerle ilişkilendirilen efsanevi Hermes Trismegistos'tur.

Bu bağlantıyı yaygınlaştıran isimlerden biri 9. yüzyılda yaşamış astronom Ebu Ma'şer el-Belhi'dir. Onun aktarımına göre üç Hermes vardı ve birincisi, tufandan önce yaşayıp ilimleri taşlara kazıyarak koruyan İdris'ti. Bu anlatım, felsefe, astronomi ve tıbbın kökenini bir peygambere bağlayarak bu ilimlere meşruiyet kazandırdı. Sonraki yüzyıllarda simya ve astroloji metinlerinde İdris'in adı sıkça geçti.

İdris ve Hanok aynı kişi mi, kesin değil

Popüler kitaplarda İdris ile Hanok'un aynı kişi olduğu çoğu zaman kesin bir bilgi gibi yazılır. Bu yaklaşım bizce fazla aceleci. Özdeşlik Kur'an'da geçmez, hadislerde de açıkça kurulmaz. Müfessirlerin vardığı bir sonuçtur ve dayandığı temel benzerlik, ikisinin de göğe yükseltilmiş olarak anlatılmasıdır.

Bazı araştırmacılar "İdris" isminin kökünü Arapça "ders" ile, yani çok okuyan anlamıyla açıklar. Bu da sonradan yapılmış bir halk etimolojisi olabilir. Başka bir görüş ise ismi Hristiyan kaynaklardaki Ezra'nın (Uzeyr) Yunanca biçimine bağlar. Hangisi doğru olursa olsun, eldeki kanıt özdeşliği kesinleştirmeye yetmez. Dürüst bir okuma, Kur'an'daki İdris'i kendi kısa anlatımıyla ele almak, Hanok ve Hermes'i ise sonradan kurulmuş yorum katmanları olarak görmektir.

Kaynakları bu şekilde katman katman okumak, Hz. Zekeriya ve Hz. Yahya'nın kaynaklarda nasıl anlatıldığı gibi başka kıssalarda da işe yarayan bir yöntemdir.

Sıkça sorulan sorular

Hz. İdris kaçıncı peygamberdir?

Kur'an peygamberleri sırayla vermez. Ancak Tevrat soy kütüğü ve İslam tarihçilerinin kabulüne göre İdris, Adem ve Şit'ten sonra gelen ve Nuh'tan önce yaşayan peygamberlerden biridir. Bu yüzden genellikle üçüncü peygamber olarak anılır.

Hz. İdris neden terzilerin piri sayılır?

Kısas kitaplarındaki rivayetlere göre elbiseyi ilk diken ve hayvan derisi yerine kumaş giyen ilk kişi odur. Anadolu'daki esnaf loncaları da her meslek için bir pir belirlemiş ve terzilik İdris'e bağlanmıştır.

Hz. İdris göğe canlı olarak mı yükseltildi?

Bu konuda iki görüş vardır. Bir kısım müfessir Meryem suresindeki ifadeyi bedenen göğe yükseltilme olarak yorumlar. Diğerleri ise bunu manevi derece ve itibar olarak anlar. Kur'an ifadesi iki yoruma da açıktır.