Hz. Zekeriya ve Hz. Yahya Kaynaklarda Nasıl Anlatılır

Hz. Zekeriya ve Hz. Yahya hakkında okumaya başlayan biri kısa sürede çelişkili görünen bilgilerle karşılaşır. Bir kaynak Zekeriya'nın üç gün konuşamadığını söyler, bir başkası aylarca dilsiz kaldığını. Yahya'nın ölümü bir yerde saray entrikası, başka bir yerde siyasi bir tedbir olarak anlatılır. Zekeriya'nın bir ağacın içinde testereyle kesildiği hikâyesi ise pek çok kitapta kesin bilgi gibi aktarılır.

Bu yazıda baba ile oğlun hikâyesini üç ana kaynak grubuna göre ayırıyoruz: Kur'an, İncil metinleri ve sonraki dönem tarih ile kısas kitapları. Amaç hangi bilginin nereden geldiğini görmek, böylece okuduğunuz bir anlatımın sağlam bir dayanağı olup olmadığını kendiniz tartabilmek.

Kur'an'da Hz. Zekeriya ve Hz. Yahya

Kur'an'da iki peygamberin hikâyesi üç yerde ayrıntılı geçer: Âl-i İmrân 37-41, Meryem 2-15 ve Enbiyâ 89-90. Ayrıca En'âm 85. ayette Zekeriya, Yahya, İsa ve İlyas birlikte salihlerden sayılır.

Meryem'in kefaleti ve dua

Âl-i İmrân 37. ayete göre Zekeriya, küçük Meryem'in bakımını üstlenir. Her mihraba girdiğinde yanında bir rızık bulur ve bunun nereden geldiğini sorar. Meryem "Allah katından" diye cevap verir. Ayetlerin akışında Zekeriya'nın duası tam bu sahnenin ardından gelir. Yaşlı ve çocuksuz bir adamın, beklenmedik rızkı görünce kendi beklenmedik dileğini dile getirmesi anlatının merkezindedir.

Meryem suresinde dua daha kişiseldir. Zekeriya Rabbine gizlice seslenir, kemiklerinin gevşediğini, saçının ağardığını, karısının kısır olduğunu söyler. Kendisinden sonra Yakub soyuna mirasçı olacak bir evlat ister. Burada istenen mirasın mal değil, peygamberlik ve ilim mirası olduğu müfessirlerin büyük çoğunluğunun yorumudur.

Müjde, işaret ve isim

Melekler Zekeriya'ya Yahya adında bir oğul müjdeler. Meryem 7. ayet bu ismin daha önce kimseye verilmediğini söyler. Zekeriya bir işaret ister ve ona insanlarla üç gün boyunca işaret dışında konuşamayacağı bildirilir. Âl-i İmrân 41'de "üç gün", Meryem 10'da "sapasağlam olduğun halde üç gece" ifadesi geçer.

Yahya için kullanılan sıfatlar dikkat çekicidir: Allah'tan bir kelimeyi tasdik eden, efendi, nefsine hâkim anlamında "hasûr" ve salihlerden bir peygamber. Meryem 12'de ona "Kitaba kuvvetle sarıl" denir ve çocukken hikmet verildiği belirtilir. Meryem 15'teki ifade ise sık alıntılanır: doğduğu gün, öleceği gün ve diri olarak kaldırılacağı gün ona selam olsun.

"Hasûr" kelimesi üzerinde müfessirler farklı görüşler ileri sürmüştür. Bir kısmı bunu nefsine ve arzularına hâkim olan kişi diye açıklar. Bir kısmı ise dünya işlerinden uzak durup kendini ibadete veren biri olarak yorumlar. Kelimenin evlenmemeyi de kapsayıp kapsamadığı tartışmalıdır ve klasik tefsirlerde iki görüş de yer alır. Yahya isminin "yaşayan" ya da "diri kalan" anlamına geldiği de sık aktarılan bir yorumdur. Bu açıklama, yaşlı ve çocuksuz bir ailenin soyunun sürmesi temasıyla uyumludur.

Enbiyâ suresinde Zekeriya'nın duası, hemen öncesindeki Hz. Yunus'un karanlıklar içindeki duasıyla yan yana verilir. Bu sıralamanın nedeni üzerine yorumlar için Hz. Yunus'un hayatı ve balık kıssası yazımıza bakabilirsiniz.

İncil anlatımı: Luka ve Markos

Luka İncili'nin ilk bölümü olayı çok daha uzun anlatır. Zekeriya, Abiya bölüğünden bir kâhindir. Karısı Elizabet Harun soyundandır ve ikisi de yaşlıdır. Zekeriya tapınakta buhur yakma sırası kendisine geldiğinde melek Cebrail'i görür ve bir oğul müjdesi alır.

Burada önemli bir fark vardır. Luka'da Zekeriya müjdeye inanmakta zorlandığı için çocuk doğana kadar konuşamaz. Yani suskunluk aylarca sürer ve bir tür ceza niteliği taşır. Kur'an'da ise suskunluk Zekeriya'nın kendisinin istediği bir işarettir ve üç günle sınırlıdır.

Luka'ya göre akrabalar çocuğa babasının adını vermek ister. Elizabet karşı çıkar, Zekeriya bir yazı tahtası isteyip "Adı Yuhanna'dır" yazar ve dili o anda çözülür. Elizabet, Meryem'in akrabası olarak tanıtılır. Bu da iki ailenin hikâyesini birbirine bağlar.

Yahya'nın yetişkinlik dönemi Matta, Markos ve Luka'da Ürdün Nehri kıyısında vaftiz eden, deve kılından giyinen, çekirge ve yaban balı ile beslenen bir vaiz olarak anlatılır. Hristiyan geleneğinde "Vaftizci Yahya" adıyla bilinir ve Hz. İsa'yı vaftiz eden kişidir.

Hz. Yahya'nın ölümü iki farklı kaynakta

Markos 6. bölüm ünlü hikâyeyi verir. Celile hükümdarı Herodes Antipas, kardeşinin karısı Hirodiya ile evlenmiştir. Yahya bu evliliği eleştirdiği için hapsedilir. Bir doğum günü ziyafetinde Hirodiya'nın kızı dans eder, Herodes ona dilediğini vereceğine yemin eder ve kız annesinin telkiniyle Yahya'nın başını ister.

Birinci yüzyıl Yahudi tarihçisi Josephus ise Yahudi Eski Eserleri'nin 18. kitabında olayı başka bir açıdan anlatır. Ona göre Herodes, Yahya'nın halk üzerindeki etkisinin bir isyana dönüşmesinden korkmuş ve onu Lut Gölü'nün doğusundaki Makhaerus kalesinde öldürtmüştür. Josephus dans sahnesinden hiç söz etmez.

Bu iki anlatım birbirini mutlaka dışlamaz. Pek çok tarihçi, Josephus'un siyasi gerekçeyi, Markos'un ise sarayın iç hikâyesini aktardığını düşünür.

Sık tekrarlanan rivayetlere karşı temkin

Popüler kitaplarda en çok anlatılan sahne, Zekeriya'nın kendisini öldürmek isteyenlerden kaçıp yarılan bir ağacın içine saklandığı, ağacın onunla birlikte testereyle kesildiğidir. Bu hikâye Taberî ve Sa'lebî gibi tarih ve kısas yazarlarında geçer. Ancak Kur'an'da yoktur ve sahih hadis kaynaklarında da bu ayrıntıyla yer almaz. İslam âlimleri bu tür anlatımları "isrâiliyat" başlığı altında, yani Yahudi ve Hristiyan kaynaklardan aktarılmış ve doğruluğu teyit edilememiş haberler olarak değerlendirir.

Bir karışıklık daha vardır. Matta 23:35'te "Berekya oğlu Zekeriya"nın tapınakla sunak arasında öldürüldüğü söylenir. Bu ifade büyük ihtimalle Eski Ahit'te 2. Tarihler 24'te taşlanarak öldürülen Yehoyada oğlu Zekeriya'ya işaret eder. Sonraki bazı gelenekler, örneğin Yakup'un Protevangelium'u adlı apokrif metin, bunu Yahya'nın babası ile özdeşleştirmiştir. Yani "Zekeriya şehit edildi" bilgisi en az üç farklı kişinin hikâyesinin birleşmesinden doğmuş olabilir.

Bu yüzden ben bu rivayetleri tamamen silmeyi değil, kaynağıyla birlikte aktarmayı öneririm. "Kur'an'da geçmez, kısas kitaplarında şöyle anlatılır" demek hem dürüst hem de okura bilgi verir. Benzer bir yaklaşımı Hz. İbrahim'in hayatı ve Kâbe'nin inşası yazısında da uygulamıştık. Orada da yaşlılıkta gelen evlat müjdesi, Zekeriya kıssasıyla dikkat çekici bir paralellik taşır.

Kutsal mekânlar ve bugünkü izler

Şam'daki Emevi Camii'nin içinde Hz. Yahya'ya ait olduğuna inanılan bir türbe bulunur. Rivayete göre başı buraya defnedilmiştir. Caminin yerinde daha önce Vaftizci Yahya adına bir kilise olduğu bilinir. Halep Ulu Camii'nde ise Hz. Zekeriya'ya nispet edilen bir makam vardır ve cami halk arasında onun adıyla da anılır. Filistin'deki Sebastiye'de de Yahya'nın kabrine dair eski bir Hristiyan geleneği yaşar.

Bugün Irak ve İran'da yaşayan Mandenler, Yahya'yı en büyük öğretmenleri olarak kabul eden küçük bir dini topluluktur. Akarsuda vaftiz ritüelleri bu bağın günümüze kalan en somut örneğidir.

Diğer peygamber kıssalarını aynı karşılaştırmalı yöntemle okumak isterseniz peygamberler tarihi kategorisindeki yazılara göz atabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Hz. Zekeriya ile Hz. Yahya arasındaki akrabalık nedir?

Hz. Zekeriya, Hz. Yahya'nın babasıdır. Yahya, Zekeriya ve eşi yaşlılık dönemindeyken doğmuştur. Hem Kur'an hem de Luka İncili bu doğumu bir müjde ve mucize olarak anlatır.

Hz. Yahya nasıl öldü?

Kur'an Yahya'nın ölümüne dair ayrıntı vermez. Markos İncili'ne göre Herodes Antipas, Hirodiya'nın kızının isteği üzerine onun başını kestirmiştir. Tarihçi Josephus ise öldürülme sebebini Herodes'in isyan korkusu olarak açıklar ve yeri Makhaerus kalesi olarak verir.

Hz. Zekeriya'nın ağaçta kesildiği doğru mu?

Bu anlatım Kur'an'da ve sahih hadislerde yer almaz. Taberî gibi tarihçilerin aktardığı, kaynağı doğrulanamayan isrâiliyat türünden bir rivayettir. Tarihî bir bilgi olarak değil, sonraki dönemlerin anlatı geleneğinin bir parçası olarak okunması daha doğrudur.