Hz. Yunus'un Hayatı ve Balık Kıssası: Kaynaklar Ne Diyor

Hz. Yunus denince çoğumuzun aklına aynı sahne gelir: bir balina, karnında dua eden bir peygamber ve kıyıya sağ salim çıkış. Çocuk kitaplarında da, cuma vaazlarında da, hatta bazı belgesellerde de hikaye böyle anlatılır. Sorun şu ki ne Kur'an'da ne de Tevrat'taki Yunus Kitabı'nda "balina" kelimesi geçer. O kelimenin hikayeye nasıl girdiğini izlediğinizde, Yunus kıssasının kaynaklar arasında ne kadar farklı şekillendiğini de görmeye başlıyorsunuz.

Bu yazıda kıssayı tek bir anlatıya indirgemek yerine üç kaynağı yan yana koyuyorum: Kur'an'daki dağınık ayetler, İbranice Kutsal Kitap'taki dört bölümlük Yunus Kitabı ve İncil'deki kısa atıflar. Her iddia için hangi ayete ya da hangi bölüme dayandığını belirtmeye çalıştım, çünkü bu konuda en çok tekrar edilen bilgilerin bir kısmı hiçbir metne dayanmıyor.

Kur'an'da Yunus: dört isim, iki lakap, tek bir sure

Yunus adı Kur'an'da dört yerde geçer: Nisa 163, En'am 86, Yunus 98 ve Saffat 139. Bunlara iki lakap eklenir. Enbiya 87'de "Zünnûn", yani "balık sahibi" diye anılır, Kalem 48'de ise "sâhibü'l-hût" ifadesi kullanılır. Onuncu sure onun adını taşısa da, kıssanın kendisi o surede anlatılmaz. Yunus suresinde yalnızca bir ayet ona ayrılmıştır ve bu ayet başka bir şeyi vurgular: Yunus'un kavmi, azap gelmeden iman ettiği için azabı kaldırılan tek kavim olarak anılır.

Olayların sırası en ayrıntılı haliyle Saffat 139 ile 148 arasındadır. Burada Yunus'un "dolu bir gemiye kaçtığı" söylenir ve kullanılan fiil, "ebeka", Arapçada efendisinden kaçan köle için kullanılan bir kelimedir. Kur'an bu fiili başka hiçbir peygamber için kullanmaz. Ardından gemide kura çekilir, Yunus kaybeden taraftadır, balık onu yutar. Ayet, Yunus tesbih edenlerden olmasaydı "diriliş gününe kadar" balığın karnında kalacağını söyler. Sonra hasta halde çıplak bir sahile bırakılır ve üzerine "yaktîn" türünden bir bitki bitirilir.

Enbiya 87 ise sahnenin içini anlatır. Yunus'un öfkeyle ayrıldığı, karanlıklar içinde "Senden başka ilah yoktur, seni tenzih ederim, ben gerçekten zalimlerden oldum" diye dua ettiği aktarılır. Bu dua bugün Türkiye'de "Yunus duası" adıyla ezberlenen metnin kaynağıdır.

Yunus Kitabı: aynı hikayenin daha uzun ve daha rahatsız edici hali

İbranice Kutsal Kitap'ta Yunus'a ayrılmış kitap yalnızca dört bölüm ve 48 ayettir. Burada peygamberin tam adı verilir: Amittay oğlu Yunus. Aynı kişi 2. Krallar 14:25'te de geçer ve Gat-Hefer'li bir peygamber olarak, İsrail kralı II. Yarovam döneminde, yani kabaca MÖ 786 ile 746 arasında yaşamış biri olarak gösterilir. İslami kaynaklardaki "Yunus bin Metta" ismi de aynı babaya işaret eder. Buhari'deki bir hadiste geçen "Kimse benim Yunus bin Metta'dan daha hayırlı olduğumu söylemesin" sözü bu ismi korur.

Kitap, Kur'an'ın kısa bıraktığı yerleri doldurur. Yunus, Ninova'ya gitmesi emredilince ters yöne, Yafa limanından Tarşiş'e giden bir gemiye biner. Fırtına çıkar, denizciler kura çeker, Yunus kendisini denize atmalarını ister. "Büyük bir balık" onu yutar ve Yunus balığın karnında "üç gün üç gece" kalır (1:17). İkinci bölümün tamamı onun orada ettiği duadır.

Asıl fark dördüncü bölümdedir ve vaazlarda pek anlatılmaz. Ninova halkı tövbe eder, kral çul giyer, hayvanlara bile oruç tutturulur ve şehir bağışlanır. Yunus buna sevinmez, öfkelenir. Şehrin dışına çıkıp oturur, Tanrı onun için gölge veren bir bitki bitirir, ertesi gün bir kurt bitkiyi kurutur ve Yunus ölmek istediğini söyler. Kitap bir soruyla, cevapsız biter: sağını solundan ayırt edemeyen 120.000'den fazla insanın ve "birçok hayvanın" yaşadığı bu şehre acımamalı mıydım?

Yunus Kitabı, peygamberinin haklı çıkmadığı ve son sözü hiç söyleyemediği, Kutsal Kitap'taki ender metinlerden biridir.

Üç kaynak yan yana

Aşağıdaki tablo, kıssanın en çok karıştırılan ayrıntılarını kaynak kaynak ayırıyor. Boş bırakılan yerler, o kaynağın konuya hiç değinmediği anlamına geliyor.

Nüfus satırı bence en ilginç olanı. İki kaynak birbirinden bağımsız iki rakam veriyor gibi görünse de aynı büyüklüğü işaret ediyor. Süre satırı ise ters yönde bir fark gösteriyor: Kur'an, Yahudi ve Hristiyan geleneğinde merkezi olan "üç gün" ayrıntısını hiç kullanmıyor.

Balina nereden çıktı?

Yaygın bilgiye göre Yunus'u bir balina yuttu. Bu bilgi metinlerin hiçbirinden gelmiyor. İbranice "dag gadol" ifadesi sadece "büyük balık" demektir. Kur'an'daki "hût" da genel olarak balık anlamına gelir. Balina, Matta İncili'nin Grekçesindeki "kêtos" kelimesinin bazı çevirilerde böyle karşılanmasından geliyor. 1611 tarihli İngilizce King James çevirisi bu ayeti "whale" diye çevirmiş ve Batı resim sanatı ile çocuk kitapları üzerinden bu imge dünyaya yayılmış. Türkçedeki bazı eski İncil çevirileri de aynı tercihi yapmış.

Bitki için de benzer bir hikaye var. İbranice "kikayon" kelimesinin tam olarak hangi bitki olduğu bilinmiyor. Bazı araştırmacılar hint yağı bitkisini öneriyor, Septuagint adıyla bilinen eski Grekçe çeviri ise "kabak" diyor. Aziz Jerome, dördüncü yüzyılın sonunda Latince çevirisinde kelimeyi "sarmaşık" olarak değiştirince Augustinus ona bir mektup yazıp itiraz etti. Mektupta, bugünkü Libya'daki Oea şehrinde bir cemaatin bu yeni kelimeyi duyunca kiliseyi ayağa kaldırdığı anlatılır. Tek bir bitki adının kalabalık bir kiliseyi kızdırması, kıssanın ne kadar ezbere bilindiğini de gösteriyor. Kur'an tefsirleri ise "yaktîn" kelimesini çoğunlukla su kabağı olarak açıklıyor.

Ninova ve Nebi Yunus tepesi

Ninova'nın kalıntıları bugün Irak'ın Musul şehrinin Dicle'nin doğu yakasında kalan kısmındadır. Tepelerden biri yüzyıllardır "Nebi Yunus" adıyla anılır ve üzerinde Yunus'un mezarı olduğuna inanılan bir cami bulunuyordu. IŞİD bu camiyi 24 Temmuz 2014'te havaya uçurdu. 2017'de şehir geri alındıktan sonra arkeologlar, militanların yıkıntı altında açtığı tünellerde Asur dönemine ait bir saray yapısının izlerini buldu. Bu sarayın MÖ yedinci yüzyıl Asur krallarına ait olduğu düşünülüyor.

Burada dikkatli olmak gerekiyor. Tepenin altında bir Asur sarayı bulunması, Yunus'un orada yaşadığını ya da gömüldüğünü kanıtlamaz. Kanıtladığı tek şey, Ninova'nın gerçekten büyük ve önemli bir şehir olduğudur. Yunus'a ait bir mezarın varlığı ise geç dönem bir gelenek ve farklı yerlerde, örneğin Filistin'deki Halhul'da da Yunus'a atfedilen makamlar var.

Hz. İsa'nın Yunus'u "işaret" olarak anmasının arka planı için Hz. İsa'nın hayatına dair yazımıza, bir peygamberin kendi kavmiyle çatışmasını anlatan başka bir örnek için de Hz. Musa ve Firavun anlatısına bakabilirsiniz.

Bu hafta kendiniz okuyun

Yunus Kitabı'nın tamamı yaklaşık on dakikada okunur. Bu hafta bir oturuşta önce Saffat 139 ile 148 arasındaki on ayeti, sonra Yunus Kitabı'nın dördüncü bölümünü okuyun ve iki metnin Yunus'u nasıl bıraktığını karşılaştırın. Birinde dua ile kurtuluşa, diğerinde cevapsız bir soruya varıyorsunuz. Hangi ayrıntının nereden geldiğini bir kez kendiniz görünce, kıssanın sonraki anlatımlarını çok daha dikkatli dinlemeye başlıyorsunuz. Diğer peygamber anlatıları Peygamberler Tarihi bölümünde.