Asurlular Kimdir, Ninova Kütüphanesi Ne Anlatır

Asurlular adı geçtiğinde çoğu kişinin aklına yalnızca acımasız savaşlar ve sürgünler gelir, ama bu imparatorluğun nasıl yükseldiğini ve neden bu kadar hızlı çöktüğünü anlatan bilgiler çoğu zaman eksik kalır. Asurlular kimdir sorusunun cevabı aslında Kayseri yakınlarındaki bir ticaret kolonisinden Ninova'daki dünyanın ilk düzenli kütüphanelerinden birine uzanan bin yılı aşkın bir hikâyedir.

Eski uygarlıklar üzerine yazarken en çok dikkat ettiğim şey, bir halkı yalnızca düşmanlarının ya da kendi propagandasının gözünden anlatmamaktır. Asurlular bunun için iyi bir örnektir, çünkü onlar hakkında bildiklerimizin büyük kısmı kendi krallarının yazdırdığı övgü metinlerinden gelir.

Asurlular kimdir, nereden çıktılar

Asurlular, bugünkü Kuzey Irak'ta Dicle Nehri kıyısındaki Assur şehrinden adını alan, Sami dil ailesinden Akadca konuşan bir halktır. Şehir aynı zamanda baş tanrıları Assur'un adını taşıyordu. Tarihleri kabaca üç döneme ayrılır:

• Eski Asur dönemi: MÖ yaklaşık 2000 ile 1750 arası, ticaretle öne çıkan bir şehir devleti.
• Orta Asur dönemi: MÖ yaklaşık 1400 ile 1050 arası, bölgesel bir güce dönüşüm.
• Yeni Asur İmparatorluğu: MÖ 911 ile 609 arası, Mısır'dan İran'a uzanan ilk büyük imparatorluklardan biri.

Asurlular, Mezopotamya'nın daha eski uygarlıklarından çivi yazısını, edebiyatı ve astronomi bilgisini devraldılar. Babil ile hem kültürel bir akrabalık hem de yüzyıllar süren bir rekabet içindeydiler.

Anadolu ile bağlantı: Kültepe tabletleri

Asur tarihinin Türkiye açısından en ilginç bölümü, Kayseri'nin yaklaşık 20 kilometre kuzeydoğusundaki Kültepe'de, antik adıyla Kaniş'te yaşandı. MÖ 1950 ile 1750 arasında Asurlu tüccarlar burada bir ticaret kolonisi kurdular. Assur'dan eşek kervanlarıyla kalay ve kumaş getirip Anadolu'da gümüş ve altın karşılığında sattılar.

Kazılarda bulunan 23.000'i aşkın kil tablet, bu tüccarların mektuplarını, sözleşmelerini ve hesaplarını içerir. Tabletler Anadolu'da yazının kullanıldığı en eski belgelerdir ve bu yüzden Anadolu tarihi açısından ayrı bir önem taşır. Kadınların iş yürüttüğü, borç senetlerinin faizle düzenlendiği ve aile şirketlerinin uzak mesafelerde ortaklık kurduğu bu yazışmalar, Asurluları savaşçı olmaktan önce tüccar olarak gösterir.

Tabletlerde geçen yerel adlar, Anadolu'da daha sonra güçlenecek halkların izlerini de taşır. Bu açıdan Kültepe, para ve ticaret tarihini anlatan Lidyalılar ve ilk sikke hikâyesinin çok öncesindeki bir halka gibidir.

Yeni Asur İmparatorluğu ve büyük krallar

MÖ 9. yüzyıldan itibaren Asur, her yıl düzenli seferler yapan profesyonel bir orduya ve merkezden atanan valilere dayanan bir imparatorluğa dönüştü. Öne çıkan krallar şunlardır:

1. II. Asurnasirpal (MÖ 883 ile 859): Başkenti Kalhu'ya, bugünkü Nimrud'a taşıdı.
2. III. Tiglat-Pileser (MÖ 745 ile 727): Ordu ve eyalet sistemini yeniden düzenledi, toplu sürgünü bir yönetim aracı hâline getirdi.
3. II. Sargon (MÖ 722 ile 705): Dur-Şarrukin'i kurdu. Yazıtlarında Frigya kralı Mita'dan söz eder ve tarihçiler bu ismi efsanevi Midas ile ilişkilendirir. Bu bağlantıyı Frigler ve Kral Midas yazımızda daha ayrıntılı ele aldık.
4. Sanherib (MÖ 705 ile 681): Başkenti Ninova'ya taşıdı ve şehri kanallar, saraylar ve bahçelerle donattı.
5. Asurbanipal (MÖ 668 ile yaklaşık 631): İmparatorluğun en geniş sınırlarına ulaştığı dönemin kralı ve ünlü kütüphanenin sahibi.

Sanherib'in Ninova'daki bahçeleri ve su kanalları ayrıca ilginçtir. Bazı araştırmacılar, Babil'in Asma Bahçeleri olarak bilinen yapının aslında Ninova'da olduğunu öne sürer. Bu tartışmayı Babil'in Asma Bahçeleri gerçek mi yazımızda inceledik.

Ninova Kütüphanesi ne anlatır

Asurbanipal, okuma yazma bildiğini gururla anlatan nadir krallardan biriydi. Ninova'daki sarayında, imparatorluğun dört bir yanından tabletlerin kopyalanıp toplandığı büyük bir kütüphane kurdurdu.

1849 ile 1854 yılları arasında yapılan kazılarda, Austen Henry Layard ve Hürmüz Rassam'ın ekipleri bu kütüphaneden 30.000'i aşkın tablet ve tablet parçası çıkardı. Bunların büyük kısmı bugün British Museum'dadır. Koleksiyonda şunlar bulunur:

• Fal ve kehanet metinleri, yani kralın karar vermeden önce danıştığı belirtiler
• Tıp reçeteleri ve hastalık tanımları
• Sözlükler ve Sümerce ile Akadca karşılaştırmalı kelime listeleri
• Gök gözlemleri ve takvim hesapları
• Gılgamış Destanı başta olmak üzere edebi eserler

1872'de George Smith, bu tabletler arasında Gılgamış Destanı'nın tufan anlatımını içeren 11. tableti çözümledi. Bu keşif, Mezopotamya edebiyatının ne kadar eski ve etkili olduğunu dünyaya gösterdi. Kütüphane, Asurluları yalnızca fatih olarak değil, bilgiyi sistemli biçimde toplayan bir devlet olarak da görmemizi sağlar.

Farklı bir bakış: Asur acımasızlığı biraz da propagandadır

Yaygın görüş, Asurluların eski dünyanın en zalim halkı olduğudur. Saray duvarlarındaki kabartmalarda kazığa oturtulan esirler, yıkılan şehirler ve sürülen halklar gerçekten de bunu destekler gibi görünür.

Ancak bu kabartmaların büyük kısmı, saraya gelen yabancı elçilere ve vasal krallara gösterilmek üzere yapılmıştı. Amaç, isyanı düşünen herkesi caydırmaktı. Yani bu görüntüler bir tür devlet propagandasıdır ve şiddeti bilinçli olarak büyütür. Aynı dönemde Mısır, Babil ve Urartu kralları da benzer cezalar uyguluyordu, ama bunları bu kadar görkemli biçimde duvarlara işlemediler.

Bu Asur şiddetini önemsiz kılmaz. Sürgünler milyonlarca insanı yerinden etti. Ama Asurluları yalnızca bu kabartmalarla tanımlamak, Kültepe'deki tüccarları, kütüphaneyi ve Ninova'nın su mühendisliğini görmezden gelmek anlamına gelir.

Asur İmparatorluğu nasıl çöktü

Asurbanipal'in ölümünden sonra taht kavgaları imparatorluğu zayıflattı. Babilliler ve Medler birleşerek MÖ 614'te Assur'u, MÖ 612'de Ninova'yı aldı ve yaktılar. Asur ordusunun kalıntıları Harran'a çekildi ve MÖ 609'da son direnişleri de kırıldı.

Çöküş şaşırtıcı derecede hızlıydı. Birkaç on yıl önce Mısır'ı yöneten bir güç, yaklaşık 20 yıl içinde haritadan silindi. Ancak Asur halkı ortadan kalkmadı. Bölgede yaşayan Süryani Hristiyan toplulukların bir kısmı bugün de kendilerini Asurluların torunları olarak görür.

Ninova'nın yanmasının ironik bir sonucu da oldu. Yangın kil tabletleri pişirerek sertleştirdi ve kütüphanenin büyük kısmı bu sayede günümüze ulaştı.

Asur mirasını bugün nerede görebilirsiniz

Asur tarihini kitaptan okumakla eserlerin karşısında durmak arasında büyük fark vardır. Türkiye'den başlamak isteyenler için en iyi adres, Ankara'daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi'dir. Kültepe'den çıkan tabletlerin, mühürlerin ve zarfların önemli bir bölümü burada sergilenir. Bazı tabletler hâlâ kil zarflarının içindedir, çünkü tüccarlar sözleşmelerin değiştirilmesini önlemek için metni ikinci bir kil katmanıyla mühürlerdi.

Kültepe ören yeri de Kayseri merkezden yarım saatlik bir yolculukla ziyaret edilebilir. Kazılar 1948'den beri neredeyse kesintisiz sürüyor ve her yaz yeni tabletler çıkmaya devam ediyor.

Yurt dışında ise Londra'daki British Museum, Asurbanipal'in aslan avı kabartmalarıyla ve kütüphane tabletleriyle öne çıkar. Paris'teki Louvre'da Dur-Şarrukin sarayının kapısını bekleyen insan başlı kanatlı boğa heykelleri, yani lamassular bulunur. Bu dev heykellerin her biri yaklaşık 4 metre yüksekliğindedir ve beş bacaklı yapılmıştır. Önden bakınca hareketsiz durur, yandan bakınca yürüyormuş gibi görünürler.

Sık sorulan sorular

Asurlular hangi dili konuşuyordu?

Asurlular, Sami dil ailesinden Akadcanın Asur lehçesini konuşur ve çivi yazısıyla yazarlardı. Yeni Asur döneminde Aramice günlük hayatta giderek yaygınlaştı. Resmi yazıtlarda ise Akadca kullanılmaya devam etti.

Asurlular Türkiye'de nerede yaşadı?

Asurlular Anadolu'ya yerleşik bir devlet olarak değil, tüccar olarak geldiler. En önemli merkezleri Kayseri yakınlarındaki Kültepe, yani Kaniş'ti. Yeni Asur döneminde ise Güneydoğu Anadolu'nun bazı bölgeleri imparatorluk sınırları içinde kaldı.

Ninova bugün nerede?

Ninova'nın kalıntıları, Kuzey Irak'ta Musul şehrinin Dicle'nin doğu yakasında kalan kısmındadır. Şehrin surlarının ve kapılarının bir bölümü 2015 ve 2016'da IŞİD tarafından tahrip edildi. Kazı ve onarım çalışmaları bugün de sürüyor.