Frigler Kimdir, Kral Midas ve Gordion Ne Anlatır

Kral Midas adını herkes duymuştur, ama çoğumuz onu dokunduğu her şeyi altına çeviren masal kahramanı olarak biliriz. Oysa Midas gerçek bir kraldı ve Ankara'nın Polatlı ilçesi yakınında, Sakarya kıyısında hâlâ ayakta duran dev bir tümülüsün çevresinde yaşayan bir halkı yönetti. Frigler kimdir sorusunun cevabı, Hititlerin çöküşünden sonra Anadolu'nun ortasında yükselen ve bugün bile toprağın altından konuşmaya devam eden bir uygarlıkta saklı.

Bu yazıda Friglerin nereden geldiğini, başkentleri Gordion'da neler bulunduğunu, Midas efsanesinin hangi kısmının tarihe dayandığını ve bu krallığın neden çöktüğünü kaynaklar üzerinden anlatacağım.

Frigler kimdir ve nereden geldiler

Frigler, MÖ 12. yüzyılda Hitit İmparatorluğu dağıldıktan sonra Orta Anadolu'ya yerleşen bir halktır. Antik Yunan tarihçisi Herodot, onların aslen Balkanlardan, Makedonya ve Trakya taraflarından geldiğini ve orada Bryg adıyla anıldıklarını yazar. Dilleri Hint-Avrupa dil ailesine aittir ve Yunancaya, Anadolu'nun eski dillerinden daha yakındır.

Göçün tek bir dalga hâlinde mi, yoksa iki üç yüzyıla yayılan küçük gruplar hâlinde mi olduğu hâlâ tartışılıyor. Arkeologlar, Gordion'da MÖ 1100 civarına ait katmanlarda el yapımı, Balkan tipi çanak çömlek buluyor. Bu da yeni bir nüfusun bölgeye geldiğini düşündürüyor. Bölgedeki önceki güç olan Hititleri merak ediyorsanız Hititler ve Hattuşa tabletleri yazımız bu boşluğu dolduracaktır.

Frig krallığı en parlak dönemini MÖ 8. yüzyılda yaşadı. Toprakları kabaca bugünkü Ankara, Eskişehir, Afyonkarahisar ve Kütahya çevresini kapsıyordu.

Gordion, Frig başkentinde neler bulundu

Gordion, Ankara'nın yaklaşık 90 km batısında, bugünkü Yassıhöyük köyünün yanındadır. 1950'den bu yana Pennsylvania Üniversitesi ekipleri tarafından düzenli olarak kazılıyor ve Anadolu'nun en iyi belgelenmiş Demir Çağı yerleşimlerinden biri.

Kazılarda öne çıkan buluntular şunlar:

• Sur ve kapı yapısı: taş temelli, yüksek kerpiç duvarlarla çevrili bir kale ve anıtsal bir giriş kapısı.
• Megaron binaları: uzun dikdörtgen salonlar. Bunlardan birinde bulunan çakıl taşı mozaik, MÖ 8. yüzyıla tarihleniyor ve bilinen en eski desenli mozaiklerden biri sayılıyor.
• Yangın katmanı: yaklaşık MÖ 800 civarında kenti saran büyük bir yangın, binaları içindeki eşyalarla birlikte mühürledi. Bu sayede dokuma tezgâhları, ağırşaklar ve depolama kapları yerinde bulundu.
• Tümülüsler: kentin çevresinde 100'den fazla yapay mezar tepesi var.

Midas Tümülüsü

Bu tepelerin en büyüğü, bugün MM olarak bilinen ve halk arasında Midas Tümülüsü denen yapıdır. Yaklaşık 53 metre yüksekliğinde ve 300 metre çapındadır. 1957'de açıldığında içinde ardıç ve çam kütüklerinden yapılmış, dünyanın ayakta kalan en eski ahşap yapılarından biri sayılan bir mezar odası bulundu. Odada 60 yaşlarında bir adamın iskeleti, bronz kazanlar, fibulalar ve kakmalı ahşap mobilyalar vardı.

Ağaç halkası analizi, kütüklerin MÖ 740 civarında kesildiğini gösterdi. Bu tarih, Midas'ın ölümünden birkaç on yıl öncesine denk geliyor. Bu yüzden bugün çoğu araştırmacı mezarın Midas'a değil, büyük ihtimalle babası Gordias'a ait olduğunu düşünüyor.

Kral Midas: efsane ile tarih arasında

Midas, Asur kayıtlarında Muşkili Mita adıyla geçer. MÖ 717 ile 709 arasına ait Asur yazıtları, Mita'nın önce Asur'a karşı Anadolu beylikleriyle ittifak kurduğunu, sonra Asur kralı II. Sargon'a elçi gönderdiğini anlatır. Yunan kaynakları ise onu Delfi'deki tapınağa bir taht adayan ilk yabancı kral olarak anar. Yani Midas, kendi döneminde hem doğuda hem batıda tanınan bir hükümdardı.

Efsanelere gelince, iki hikâye öne çıkar. Birincisinde tanrı Dionysos, Midas'a dokunduğu her şeyi altına çevirme gücü verir. Yemek ve su da altına dönünce Midas bu dilekten vazgeçer. İkincisinde Apollon ile Pan arasındaki bir müzik yarışmasında Pan'ı seçtiği için Apollon kulaklarını eşek kulağına çevirir.

Midas'ın altını neden pek inandırıcı değil

Popüler anlatılarda Frigler çoğu zaman altın içinde yüzen, aşırı zengin bir krallık olarak gösterilir. Ben bu tabloya temkinle yaklaşmak gerektiğini düşünüyorum, çünkü kazılar başka bir şey söylüyor.

Midas Tümülüsü'nde neredeyse hiç altın çıkmadı. Mezarda 160'tan fazla bronz kap ve yüzlerce bronz fibula vardı. Friglerin asıl ustalığı bronz işçiliği, ahşap kakma ve dokumacılıktı. Altın efsanesinin bir kısmı muhtemelen komşu Lidya'dan, Paktolos Çayı'nın altın tozu taşıyan sularından ve Lidya kralı Krezüs'ün ünlü servetinden ödünç alındı. Yunan yazarlar yüzyıllar sonra bu iki krallığı birbirine karıştırmış olabilir.

Bu, Frigleri küçültmez. Aksine, gerçek mirasın neden bu kadar ilginç olduğunu gösterir: mozaik, mimari ve zanaat, masaldaki altından çok daha kalıcı.

Frig dini, yazısı ve kaya anıtları

Friglerin en önemli tanrısı, kendi dillerinde Matar yani Ana olarak anılan büyük ana tanrıçaydı. Yunanlılar ve Romalılar daha sonra onu Kybele adıyla benimsedi. Eskişehir'in Han ilçesi yakınındaki Yazılıkaya'da bulunan ve Midas Anıtı olarak bilinen 17 metrelik kaya cephesi, bu tanrıçaya adanmış bir kutsal alan olarak yorumlanıyor. Cephenin üstündeki yazıtta Midas adı geçer.

Frigler, Fenike kökenli ve Yunan alfabesine çok benzeyen bir alfabe kullandılar. Bugüne kadar 300'den fazla Eski Frigce yazıt bulundu, ama dil tam olarak çözülmüş değil. Uzun metinler az olduğu için kelimelerin çoğu hâlâ tahmine dayanıyor.

Friglerde gündelik hayat ve ekonomi

Kazılar, Friglerin yalnızca kral ve tanrılardan ibaret olmadığını gösteriyor. Gordion'daki yangın katmanında bulunan binaların bir bölümü, uzun sıralar hâlinde dizilmiş atölyelerdi. Burada yüzlerce tezgâh ağırlığı, öğütme taşı ve büyük depolama küpleri çıktı. Araştırmacılar bu yapıların saray için çalışan dokumacıların ve tahıl işleyicilerinin mekânı olduğunu düşünüyor.

Ekonominin temeli tarım ve hayvancılıktı. Sakarya ovasının verimli toprağı buğday ve arpa yetiştirmeye uygundu. Koyun ve keçi sürüleri hem et hem de dokuma için yün sağlıyordu. Frig kumaşları antik dünyada ün kazanmıştı ve Romalılar bile işlemeli kumaşa uzun süre Frig işi anlamına gelen bir adla seslendi.

Ahşap işçiliği de çok gelişmişti. Midas Tümülüsü'nden çıkan kakmalı bir masa, yüzlerce küçük ahşap parçanın çivi kullanılmadan birbirine geçirilmesiyle yapılmıştır. Bugün Ankara'daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde yeniden kurulmuş hâliyle görülebilir. Gordion'u gezmek isteyenler için kazı alanının yanındaki küçük müze ve tümülüsün içine açılan tünel, yarım günlük bir ziyaret için yeterli. Ankara merkezden araçla yaklaşık bir buçuk saat sürüyor.

Frig krallığı nasıl sona erdi

MÖ 7. yüzyılın başında Karadeniz'in kuzeyinden gelen Kimmerler Anadolu'ya akın etti. Antik coğrafyacı Strabon, Gordion'un Kimmerler tarafından yağmalandığını ve Midas'ın çaresizlik içinde boğa kanı içerek canına kıydığını yazar. Bu ölüm hikâyesi büyük ihtimalle süslenmiş bir anlatıdır, ancak Kimmer baskısının krallığı ciddi biçimde zayıflattığı açık.

Bundan sonra bölge önce Lidya'nın, MÖ 6. yüzyılın ortasında da Perslerin denetimine geçti. Gordion yaşamaya devam etti ama artık bağımsız bir başkent değildi. MÖ 333'te Büyük İskender kente geldiğinde, düğümü çözen kişinin Asya'ya hükmedeceği söylenen ünlü Gordion düğümünü kılıcıyla kestiği anlatılır.

Anadolu'da Frig dönemine paralel yaşamış bir başka krallığı merak ediyorsanız, doğuda Van Gölü çevresinde güçlenen Urartu krallığı yazımız iyi bir karşılaştırma sunar. Daha eski şehir uygarlıklarının köklerine inmek isteyenler için Sümerler ve çivi yazısı yazısını öneririm.

Sıkça sorulan sorular

Frigler hangi bölgede yaşadı?

Frigler ağırlıklı olarak Orta ve Batı Anadolu'da, bugünkü Ankara, Eskişehir, Afyonkarahisar ve Kütahya çevresinde yaşadı. Başkentleri Polatlı yakınındaki Gordion'du. Eskişehir ile Afyon arasındaki dağlık alan, kaya anıtlarıyla bilinen Frig Vadisi olarak anılır.

Kral Midas gerçekten yaşadı mı?

Evet. Midas, Asur yazıtlarında Muşkili Mita adıyla geçen ve MÖ 8. yüzyılın sonunda hüküm süren gerçek bir kraldır. Altın dokunuşu ve eşek kulakları ise sonradan Yunan yazarların anlattığı efsanelerdir.

Midas Tümülüsü'nde kim gömülü?

Mezar odasındaki ahşabın MÖ 740 civarında kesildiği tespit edildiği için, buranın Midas'tan önceki bir krala, büyük ihtimalle Gordias'a ait olduğu düşünülüyor. İskelet 60 yaşlarında bir erkeğe aittir. Kesin isim veren bir yazıt bulunmadı.