Hz. Eyyub'un Hayatı ve Sabır Kıssası Kaynaklarda Nasıl Geçer

Türkçede "Eyyub sabrı" deyimini duymayan yoktur. Bir hastanın uzun tedavisini, bir annenin bitmeyen bekleyişini anlatmak için kullanırız. Oysa Hz. Eyyub'un hayatı hakkında sorulduğunda çoğu kişinin aklına yalnızca tek bir sahne gelir: yaralar içinde, her şeyini kaybetmiş ama şikâyet etmeyen bir adam. Bu sahnenin ne kadarının Kur'an'dan, ne kadarının sonradan eklenen rivayetlerden geldiğini bilen çok azdır.

Bu yazıda Hz. Eyyub kıssasını üç katmanda ele alıyorum: Kur'an'ın anlattıkları, tefsir ve kısas-ı enbiya kitaplarına giren rivayetler ve Tevrat geleneğindeki Eyüp Kitabı. Ardından Şanlıurfa'daki makamlardan İstanbul'daki Eyüp Sultan karışıklığına kadar, bugün hâlâ sık yapılan hataları sıralıyorum.

Kur'an'da Hz. Eyyub Nerede Geçer

Hz. Eyyub'un adı Kur'an'da dört yerde anılır. Nisâ suresi 163. ayette ve En'âm suresi 84. ayette diğer peygamberlerle birlikte sayılır. Kıssanın asıl anlatıldığı yerler ise Enbiyâ suresi 83 ve 84. ayetler ile Sâd suresi 41 ile 44. ayetlerdir.

Bu ayetlerdeki anlatım son derece kısadır. Eyyub, Rabbine "Bana bu dert dokundu, sen merhametlilerin en merhametlisisin" diye seslenir. Allah duasını kabul eder, sıkıntısını giderir, ailesini ve onların bir mislini kendisine geri verir. Sâd suresinde ise ona ayağını yere vurması söylenir ve ortaya yıkanmak ve içmek için serin bir su çıkar. Kur'an, bu kısa anlatımı "Biz onu sabırlı bulduk, ne güzel kuldu" ifadesiyle bağlar.

Dikkat çekici olan şudur: Kur'an hastalığın türünü, süresini ya da ayrıntısını vermez. Bütün o bilinen sahnelerin büyük kısmı başka kaynaklardan gelir.

Hz. Eyyub'un Hayatı Rivayetlerde Nasıl Genişler

Taberî, Sa'lebî ve sonraki kısas-ı enbiya yazarları kıssayı çok daha ayrıntılı anlatır. Bu kaynaklara göre Eyyub, Hz. İshak'ın oğlu Îs soyundan gelir ve Şam bölgesinde, Havran ve Beseniye civarında yaşayan çok zengin bir kişidir. Geniş arazileri, büyük sürüleri ve kalabalık bir ailesi vardır.

Rivayete göre önce malını, sonra çocuklarını, en sonunda da sağlığını kaybeder. Hastalığın süresi kaynaklarda 3, 7, 13 ve 18 yıl gibi çok farklı rakamlarla verilir. Bu farklılığın kendisi, ayrıntıların kesin bir bilgiye değil, anlatı geleneğine dayandığını gösterir.

Hanımının rolü

Rivayetlerde Rahme olarak anılan hanımı, herkes ondan uzaklaştığında yanında kalan tek kişidir. Sâd suresi 44. ayetteki "Eline bir demet sap al, onunla vur ve yemininden dönme" ifadesi, müfessirlerce Eyyub'un hastalığı sırasında hanımına kızarak ettiği bir yeminle ilişkilendirilir. Ayet, yeminin hafif bir şekilde yerine getirilmesine izin vererek hem sözü korur hem de sadık eşi incitmez.

Kurtlu Yara Anlatısına Neden Temkinli Bakmalı

Halk arasında en bilinen sahne, Eyyub'un vücudunun yaralar içinde kaldığı ve bu yaralarda kurtların dolaştığı anlatısıdır. Bazı hikâyelerde düşen bir kurdu yerden alıp tekrar yarasına koyduğu bile söylenir.

Burada yaygın kabulden ayrılmak gerekiyor. Bu ayrıntılar Kur'an'da yoktur ve sahih hadis kaynaklarında da bu biçimde yer almaz. Fahreddin Râzî başta olmak üzere birçok âlim, peygamberlerin insanları kendilerinden uzaklaştıracak, tebliğe engel olacak iğrenç bir hastalığa yakalanmayacağını savunur. Bu görüşe göre anlatının önemli bir kısmı İsrâiliyat, yani Yahudi ve Hristiyan kaynaklardan geçmiş haberlerdir.

Kıssanın özü bir hastalık tasviri değil, bir sabır ve dua örneğidir. Ayrıntıları büyütmek, mesajı küçültebilir.

Bu, rivayetlerin tamamen değersiz olduğu anlamına gelmez. Ancak bir öğretmen, imam ya da ebeveyn çocuklara kıssayı anlatırken Kur'an'ın verdiği çerçeveyle rivayetin eklediğini ayırmalıdır.

Tevrat Geleneğindeki Eyüp Kitabı

Eyyub, Yahudi ve Hristiyan kutsal metinlerinde de önemli bir yer tutar. Eski Ahit'te 42 bölümden oluşan Eyüp Kitabı, onu Uts diyarında yaşayan dürüst ve zengin bir adam olarak tanıtır. Kitabın büyük kısmı şiir biçimindedir ve Eyüp'ün Elifaz, Bildat ve Sofar adlı üç arkadaşıyla acının anlamı üzerine tartışmasını içerir.

En belirgin fark Eyyub'un tutumundadır. Kur'an'daki Eyyub isyan etmez, sadece halini Rabbine arz eder. Eyüp Kitabı'ndaki Eyüp ise doğduğu güne lanet okuyacak kadar derin bir sorgulama yaşar.

Kitabın yazılış tarihi de tartışmalıdır. Pek çok araştırmacı metnin bugünkü halini milattan önce 6. ile 4. yüzyıllar arasına tarihler, ancak içindeki halk hikâyesinin çok daha eski olduğunu düşünür. Yani iki gelenek de daha eski, ortak bir anlatı havuzundan beslenmiş olabilir.

Şanlıurfa'daki Makamlar ve Eyüp Sultan Karışıklığı

Türkiye'de Hz. Eyyub ile en çok anılan şehir Şanlıurfa'dır. Eyyübiye ilçesindeki Eyyub Nebi makamında, onun hastalık yıllarını geçirdiğine inanılan bir mağara ve şifa için ziyaret edilen bir kuyu bulunur. Viranşehir'e bağlı Eyyub Nebi köyünde ise kendisine ve hanımına ait olduğu kabul edilen türbeler vardır. Umman'ın Salâle şehri ve Lübnan'daki Şuf bölgesi de Eyyub'a nispet edilen makamlara ev sahipliği yapar.

En sık yapılan hata ise İstanbul'daki Eyüp Sultan'ı Hz. Eyyub ile karıştırmaktır. Eyüp Sultan, Hz. Muhammed'in sahabesi Ebû Eyyûb el-Ensârî'dir. Medine'ye hicret eden Peygamber'i evinde misafir etmiş, 7. yüzyılda İstanbul kuşatmasına katılmış ve surların dibinde vefat etmiştir. Kabrinin yeri, Fatih Sultan Mehmet döneminde belirlenip türbe yaptırılmıştır.

Türk Kültüründe Eyyub Sabrı

Kıssa, Anadolu'da kitaplardan çok sözlü gelenekle yaşadı. "Eyyub sabrı" deyiminin yanında, uzun süren bir sıkıntıya "Eyyub'un derdi gibi" denmesi ve hasta ziyaretlerinde Eyyub'un duasının okunması bu etkinin izleridir. Yunus Emre'nin şiirlerinde ve halk ilahilerinde Eyyub, belaya karşı sabrın simgesi olarak anılır.

Osmanlı döneminde kısas-ı enbiya kitapları, özellikle 16. ve 17. yüzyılda Türkçeye aktarılan nüshalar, kıssayı mahalle mekteplerinde ve camilerdeki vaazlarda yaygınlaştırdı. Bu kitaplar rivayetleri ayrıntılı biçimde aktardığı için kurtlu yara anlatısı da halk arasında Kur'an'daki anlatımdan daha bilinir hale geldi.

Ziyaret gelenekleri

Şanlıurfa'daki Eyyub Nebi makamına her yıl on binlerce kişi gelir. Ziyaretçilerin çoğu kuyudan su içer ve şifa niyetiyle yanında su götürür. Bu gelenek, Sâd suresindeki serin su ayetiyle ilişkilendirilir. Ancak burada da bir ayrım yapmak gerekir: suyun Kur'an'da anılan su olduğu bilgisi tarihsel bir kayda değil, yerel inanca dayanır. Ziyaret edenlerin bunu bir hatıra ve dua vesilesi olarak görmesi, kesin bir tarihî gerçek gibi sunmasından daha sağlıklıdır.

Benzer bir yerel gelenek, Hz. Yusuf'un hapsedildiği yer olarak gösterilen mekânlarda da görülür. Kıssaların coğrafyaya nasıl yerleştiğini görmek için Hz. Yusuf'un hayatı ve kıssası yazısındaki Mısır anlatısı iyi bir karşılaştırma sunar.

Kıssanın Diğer Peygamber Anlatılarıyla Bağı

Eyyub kıssası, Kur'an'daki sınanma anlatılarının bir parçasıdır. Kuyuya atılıp zindana düşen Hz. Yusuf, balığın karnında dua eden Hz. Yunus ve Eyyub'un ortak noktası, en zor anda yapılan duanın kabul edilmesidir. Enbiyâ suresinde Eyyub ile Yunus'un duaları art arda gelir ve bu sıralama tesadüf değildir. İki kıssayı yan yana okumak isteyenler Hz. Yunus'un hayatı ve balık kıssası yazısıyla devam edebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Hz. Eyyub hangi dönemde yaşamıştır?

Kesin bir tarih yoktur. İslami rivayetler onu Hz. Yusuf ile Hz. Musa arasındaki döneme yerleştirir, bu da kabaca milattan önce ikinci binyıla denk gelir. Tarihçiler bu konuda arkeolojik bir kanıt bulunmadığını vurgular.

Eyyub'un duası nedir?

Enbiyâ suresi 83. ayetteki "Bana bu dert dokundu, sen merhametlilerin en merhametlisisin" sözüdür. Arapça aslıyla "Ennî messeniye'd-durru ve ente erhamu'r-râhimîn" olarak bilinir ve sıkıntı anlarında okunur.

Eyüp ilçesinin adı Hz. Eyyub'dan mı gelir?

Hayır. İstanbul'daki Eyüp ilçesi adını sahabe Ebû Eyyûb el-Ensârî'den alır. Hz. Eyyub ile isim benzerliği dışında bir bağı yoktur.

Kıssayı Doğru Anlatmak İçin Bir Ölçü

Hz. Eyyub'un hayatını anlatırken önce Kur'an'daki dört yeri okuyun, sonra rivayetleri "nakledilir" kaydıyla ekleyin ve kurtlu yara gibi ayrıntıları kesin bilgi gibi sunmayın. Böylece kıssanın asıl mesajı olan sabır, dua ve sadakat öne çıkar. Diğer peygamber kıssaları için peygamberler tarihi bölümümüzü inceleyebilirsiniz.