Hz. Yusuf'un Hayatı ve Kuyudan Mısır Sarayına Uzanan Kıssası

Kuran'da tek bir peygamberin hayatını baştan sona, kesintisiz anlatan bir sure vardır. Yusuf Suresi 111 ayettir ve üçüncü ayetinde kendini "ahsenü'l-kasas", yani kıssaların en güzeli olarak tanıtır. Bir rüya ile başlayan, bir kuyuda, bir sarayda ve bir zindanda devam eden bu hikâye, yine o rüyanın gerçekleşmesiyle biter.

Hz. Yusuf'un hayatı, Türk edebiyatında da yüzyıllardır yeniden yazılan bir konu oldu. Bu yazıda kıssayı Kuran'daki sırasıyla takip ediyor, Tevrat'taki anlatımla nerede ayrıldığını gösteriyor ve tarihçilerin Yusuf'u hangi döneme yerleştirmeye çalıştığını, bu denemelerin neden kesin sonuç vermediğini ele alıyoruz.

Hz. Yusuf'un Hayatı Nerede Başlar

Yusuf, Hz. Yakub'un on iki oğlundan biridir. Soy zinciri Hz. İshak üzerinden Hz. İbrahim'e uzanır. İbrahim'in hayatını ve Kâbe'nin inşasını anlattığımız ayrı yazımızda bu ailenin ilk kuşağını bulabilirsiniz. Yakub ailesi Kenan diyarında, bugünkü Filistin topraklarında çobanlıkla geçinen bir ailedir.

Yusuf ile küçük kardeşi Bünyamin aynı anneden, Rahel'den doğmuştur. Diğer on kardeş ise başka annelerdendir. Kıssanın bütün gerilimi bu ayrımdan beslenir: Yakub'un Yusuf'a gösterdiği özel sevgi, ağabeylerin kıskançlığını büyütür.

Rüya ve Kuyu

Sure, Yusuf'un babasına anlattığı bir rüyayla açılır. On bir yıldız, güneş ve ay ona secde etmektedir. Yakub rüyanın anlamını sezer ve oğluna bunu kardeşlerine anlatmamasını söyler.

Uyarı yetmez. Ağabeyler Yusuf'u kırlara götürmek için babalarından izin alır. Kuran'a göre içlerinden biri onu öldürmek yerine bir kuyuya atmayı önerir ve öyle yapılır. Eve döndüklerinde babalarına kana bulanmış bir gömlek getirir, onu kurdun yediğini söylerler. Yakub'un cevabı kısadır: "Bana düşen güzel bir sabırdır."

Kuyunun yanından geçen bir kervan Yusuf'u bulur. Kuran, onun "birkaç dirheme" satıldığını söyler. Bu küçük ayrıntı önemlidir; anlatı, ileride bütün Mısır'ın ambarlarını yönetecek kişinin değersiz bir köle gibi el değiştirdiğini vurgular.

Mısır'da Saray ve Zindan Yılları

Yusuf'u Mısır'da Kuran'ın "Aziz" diye andığı yüksek rütbeli bir yönetici satın alır. Aziz'in eşi zamanla Yusuf'a ilgi duyar ve onu kendine çekmeye çalışır. Yusuf reddeder, kaçarken gömleği arkadan yırtılır. Gömleğin arkadan yırtılmış olması, suçun kimde olduğunu gösteren delil olarak kullanılır.

Buna rağmen Yusuf, dedikoduların önünü kesmek için zindana atılır. Zindanda iki mahkûmun rüyasını yorumlar. Biri yeniden krala sâki olacak, diğeri idam edilecektir. İki yorum da çıkar. Yusuf, serbest kalacak olandan kendisini kralın yanında anmasını ister, fakat adam bunu unutur ve Yusuf birkaç yıl daha içeride kalır.

Yedi semiz inek ve yedi zayıf inek

Dönüm noktası kralın gördüğü rüyadır. Yedi zayıf inek yedi semiz ineği yer, yedi yeşil başağın yanında yedi kuru başak vardır. Saray yorumcuları bir anlam veremez. Sâki o zaman Yusuf'u hatırlar. Yusuf rüyayı yedi bolluk ve yedi kıtlık yılı olarak yorumlar ve bir plan da sunar: bolluk yıllarında ürün başağında saklansın, yalnızca yetecek kadarı harcansın.

Yusuf, serbest bırakılmadan önce Aziz'in eşi meselesinin açıkça aydınlatılmasını ister. Masumiyeti kabul edildikten sonra Mısır'ın hazinelerinin başına geçer.

Kardeşlerle Yeniden Karşılaşma

Kıtlık Kenan'a da ulaşır. Yakub'un oğulları tahıl almak için Mısır'a gelir ve Yusuf onları tanır, ama onlar onu tanımaz. Yusuf bir sonraki seferde Bünyamin'i de getirmelerini şart koşar.

İkinci gelişte Yusuf, kralın ölçü kabını Bünyamin'in yüküne koydurur. Kap bulununca Bünyamin Mısır'da alıkonur. Ağabeyler bu kez babalarına ikinci bir oğlu kaybettiklerini söylemek zorunda kalır. Yakub'un gözleri ağlamaktan ağarmıştır.

Üçüncü gelişte Yusuf kendini tanıtır. Kardeşlerini suçlamaz, gömleğini babasına götürmelerini ister. Gömlek Yakub'un yüzüne konduğunda gözleri yeniden görür. Aile Mısır'a göç eder, anne ve baba ile on bir kardeş Yusuf'un önünde eğilir. Çocuklukta görülen rüya böylece tamamlanır.

Kuran ve Tevrat Anlatımları Arasındaki Farklar

Yusuf kıssası Tevrat'ta Tekvin kitabının 37 ile 50. bölümleri arasında anlatılır. İki metin ana hatlarda örtüşür, ancak dikkat çekici farklar vardır.

Kuran anlatımı soy ayrıntılarını ve yer adlarını büyük ölçüde atlar, karakterlerin iç dünyasına ve ahlaki seçimlerine odaklanır. Tevrat ise kıssayı İsrailoğullarının Mısır'a yerleşmesinin ve ardından gelen Hz. Musa döneminin başlangıcı olarak kurgular. O dönemin devamını Hz. Musa ve Firavun yazımızda ele aldık.

Züleyha Adı Kuran'da Geçer mi

Yaygın bir kanaate göre Aziz'in eşinin adı Züleyha'dır ve bu bilgi Kuran'dan gelir. Bu doğru değildir. Kuran kadını yalnızca "Aziz'in karısı" olarak anar. Tevrat da bir isim vermez.

Züleyha adı sonraki dönem tefsir ve kısas-ı enbiya geleneğinde yerleşmiştir. Asıl yaygınlığını ise edebiyattan kazanmıştır. İranlı şair Molla Câmî 1483 yılında yazdığı "Yusuf u Züleyha" mesnevisiyle hikâyeyi bir aşk anlatısına dönüştürdü. Anadolu sahasında Hamdullah Hamdi 15. yüzyılda aynı adla bir mesnevi kaleme aldı. Daha önce, 13. yüzyılda Şeyyad Hamza'nın Yusuf ile ilgili Türkçe eseri vardır. Bugün halk arasında anlatılan Yusuf ile Züleyha'nın sonunda evlendiği bilgisi de Kuran'da değil, bu edebi gelenekte bulunur.

Bu ayrımı yapmak önemlidir, çünkü edebiyatın sevilen ayrıntıları zamanla kutsal metnin parçasıymış gibi aktarılır.

Yusuf Hangi Çağda Yaşadı

Tarihçiler Yusuf'u Mısır tarihine yerleştirmek için çeşitli öneriler getirmiştir. En sık anılan görüş, Asya kökenli Hiksosların Aşağı Mısır'ı yönettiği dönemdir, yaklaşık MÖ 1650 ile 1550 arası. Yabancı kökenli birinin yüksek mevkiye gelmesi bu yabancı yönetim altında daha kolay açıklanır.

Ancak Mısır kaynaklarında Yusuf'la doğrudan eşleştirilebilecek bir isim ya da belge bugüne kadar bulunamamıştır. Kıtlık ve ambar yönetimi anlatıları Mısır'da farklı dönemlerde görülür. Bu yüzden belirli bir firavun ya da yıl üzerine kesin konuşan her iddiaya temkinle yaklaşmak gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Hz. Yusuf kaç yıl zindanda kaldı?

Kuran "birkaç yıl" ifadesini kullanır. Tefsirlerde yedi ile on iki yıl arasında farklı rivayetler geçer, ancak kesin bir sayı verilmez.

Yusuf Suresi neden "en güzel kıssa" olarak anılır?

Kıssa tek bir surede, başı ve sonuyla bütün olarak anlatılır. Kıskançlık, iftira, sabır ve affetme gibi temaları aynı hikâyede bir araya getirir.

Hz. Yusuf'un kabri nerededir?

Kitab-ı Mukaddes'teki Yeşu kitabına göre naaşı Mısır'dan çıkışta Şekem'e, bugünkü Nablus'a taşınmıştır. Nablus'taki türbe ona atfedilir, fakat bu da tarihsel olarak kesinleşmiş değildir.

Okurken Akılda Tutulacaklar

Hz. Yusuf'un hayatını okurken üç katmanı ayrı tutun: Kuran'daki ve Tevrat'taki metin, tefsir ve rivayetlerin eklediği ayrıntılar, Câmî ve Hamdullah Hamdi gibi şairlerin edebi yorumları. Bu ayrımı yaptığınızda kıssa hem daha sade hem daha etkileyici okunur. Diğer peygamber kıssaları için peygamberler tarihi bölümümüze göz atabilirsiniz.