1789 Fransız İhtilali Nedir, Nedenleri ve Sonuçları Neler

14 Temmuz 1789 sabahı Paris halkı, içinde yalnızca yedi mahkûm bulunan eski bir kale hapishanesine yürüdü. Bastille'in düşüşü askerî açıdan küçük bir olaydı, ama birkaç yıl içinde Avrupa'nın bin yıllık siyasi düzenini sarsacak bir sürecin sembolü hâline geldi.

Fransız İhtilali, lise tarih derslerinde Yeni Çağ'ı kapatıp Yakın Çağ'ı başlatan olay olarak öğretilir. Peki Fransız İhtilali nedir, neden çıktı ve bugün hâlâ hangi izlerini taşıyoruz? Bu yazıda olayları tarih sırasıyla, nedenleri ve sonuçlarıyla birlikte, ezberlemek yerine anlamaya yetecek açıklıkta ele alıyoruz.

Fransız İhtilali Nedir

Fransız İhtilali, 1789 ile 1799 yılları arasında Fransa'da mutlak monarşinin yıkılmasıyla sonuçlanan siyasi ve toplumsal devrimdir. Kral XVI. Louis'nin sınırsız yetkisi önce bir meclisle paylaşıldı, ardından monarşi tamamen kaldırılarak cumhuriyet ilan edildi.

İhtilal tek bir günde olup bitmedi. On yıl boyunca birbirini izleyen meclisler, anayasalar, iç savaşlar ve dış savaşlarla ilerledi. Süreç, 1799'da Napolyon Bonapart'ın iktidarı ele geçirmesiyle kapandı.

Bu nedenle tarihçiler ihtilali çoğu zaman bir olay değil, bir dönem olarak anlatır. Fransa'da yaşananlar kısa sürede sınırları aştı ve bütün Avrupa'yı, Osmanlı Devleti de dâhil olmak üzere, doğrudan etkiledi.

Sınavlarda sık sorulan bir ayrıntı da şudur: İngiltere'deki 1688 devrimi ve Amerikan devrimi de önemlidir, ancak eşitlik ve milliyetçilik fikirlerini bütün kıtaya yayan olay Paris'teki 1789 devrimi olmuştur. Bu yüzden Avrupa tarihinde ona çoğu zaman yalnızca Büyük Devrim denir. Fark, ihtilalin kendi sınırlarında kalmayıp ordular ve fikirler aracılığıyla ihraç edilmesidir.

İhtilal Öncesi Fransa'da Toplum Yapısı

İhtilali anlamak için önce eski düzene, yani Ancien Régime'e bakmak gerekir. Fransız toplumu hukuken üç zümreye ayrılmıştı.

Bu tablo kâğıt üzerinde yüzyıllardır değişmemişti, ama ülkenin gerçek yapısı değişmişti. 18. yüzyılda Fransa nüfusu yaklaşık 28 milyona ulaşmış, şehirler büyümüş ve ticaret canlanmıştı. Değişen ekonomi ile donmuş hukuk düzeni arasındaki bu uyumsuzluk, ihtilalin en derin kökünü oluşturur.

Üçüncü zümrenin içinde de büyük farklar vardı. Zengin tüccarlar, avukatlar ve bankerlerden oluşan burjuvazi ekonomik olarak güçlenmişti ama siyasette söz hakkı yoktu. Köylüler ise hem devlete hem kiliseye hem de toprak sahibine ayrı ayrı vergi ödüyordu.

Fransız İhtilalinin Nedenleri

Ders kitaplarında nedenler genellikle dört başlıkta toplanır. Bunlar birbirinden bağımsız değildir, birbirini besleyerek patlamayı hazırlamıştır.

Siyasi nedenler

Kral yetkisini Tanrı'dan aldığını iddia ediyor, hiçbir meclise hesap vermiyordu. Halkın temsilcilerinden oluşan Etats Généraux meclisi 1614'ten beri bir kez bile toplanmamıştı.

Ekonomik nedenler

Fransa, Yedi Yıl Savaşları ve Amerikan Bağımsızlık Savaşı'na verdiği destek yüzünden ağır borç altındaydı. Versay Sarayı'nın pahalı yaşamı da hazineyi zorluyordu. 1788'deki kötü hasat ekmek fiyatlarını kısa sürede ikiye katladı ve Paris'te bir işçinin gündeliğinin büyük kısmı yalnızca ekmeğe gider oldu.

Toplumsal nedenler

Ayrıcalıklı iki zümre vergi vermezken yükün tamamen üçüncü zümreye binmesi derin bir öfke yarattı. Burjuvazi, parasını kazandığı ülkede söz sahibi olmak istiyordu.

Fikri nedenler

Aydınlanma düşünürleri kafalarda zemini çoktan hazırlamıştı. Montesquieu kuvvetler ayrılığını, Rousseau halk egemenliğini, Voltaire ise din ve düşünce özgürlüğünü savundu. Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi de bu fikirlerin uygulanabileceğini göstermişti.

İhtilalin Aşamaları Tarih Sırasıyla

Olayları sırayla görmek, sınavlarda en çok karıştırılan tarihleri yerine oturtmayı kolaylaştırır.

1. Mayıs 1789: Mali krizi çözmek için Etats Généraux toplandı. Oylamanın zümre başına mı kişi başına mı yapılacağı tartışması meclisi kilitledi.
2. Haziran 1789: Üçüncü zümre temsilcileri kendilerini Ulusal Meclis ilan etti ve Tenis Kortu Yemini ile anayasa yapmadan dağılmayacaklarına söz verdi.
3. 14 Temmuz 1789: Bastille baskını gerçekleşti. Bu gün bugün Fransa'nın ulusal bayramıdır.
4. 26 Ağustos 1789: İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi kabul edildi.
5. 1791: İlk yazılı anayasa ile meşruti monarşi kuruldu.
6. Eylül 1792: Monarşi kaldırıldı ve cumhuriyet ilan edildi.
7. Ocak 1793: XVI. Louis giyotinle idam edildi.
8. 1793 ile 1794: Robespierre önderliğinde Terör Dönemi yaşandı ve on binlerce kişi idam edildi.
9. 1799: Napolyon, 18 Brumaire darbesiyle yönetimi ele geçirdi.

Terör Dönemi ve Napolyon'a Giden Yol

Cumhuriyetin ilanı ihtilali sakinleştirmedi, aksine daha da sertleştirdi. Dışarıda Avrupa monarşileriyle savaşan, içeride ise Vendée bölgesindeki kraliyetçi isyanla boğuşan yönetim, olağanüstü yetkileri Kamu Selameti Komitesi'ne verdi. Komitenin en etkili ismi Maximilien Robespierre'di.

Eylül 1793 ile Temmuz 1794 arasında yalnızca resmî mahkeme kararlarıyla yaklaşık 17 bin kişi idam edildi. Yargısız öldürmeler ve hapishanelerde ölenlerle birlikte bu sayının çok daha yüksek olduğu tahmin edilir. Kraliçe Marie Antoinette de bu dönemde, Ekim 1793'te giyotine gönderildi.

Terör, sonunda kendi liderlerini de yuttu. Robespierre Temmuz 1794'te tutuklanıp idam edildi. Ardından gelen beş kişilik Direktuvar yönetimi ise ne ekonomiyi düzeltebildi ne de siyasi kavgaları bitirebildi. Halkın düzen arayışı, İtalya seferlerinde ün kazanan genç general Napolyon Bonapart'a kapıyı açtı. İhtilalin özgürlük vaadiyle başlayan süreç, böylece tek bir adamın iktidarıyla sona erdi.

Fransız İhtilalinin Sonuçları

İhtilalin sonuçları hem Fransa'nın içinde hem de dışında hissedildi. En önemlileri şunlardır:

• Milliyetçilik: Halkı bir hanedana değil bir millete bağlayan bu fikir, 19. yüzyılda çok uluslu imparatorlukları parçalayan en güçlü akım oldu.
• Eşitlik ve özgürlük: Zümre ayrıcalıkları kaldırıldı, kanun önünde eşitlik ilkesi yerleşti.
• Halk egemenliği: Yönetme hakkının kraldan değil halktan geldiği düşüncesi anayasal düzenlerin temelini oluşturdu.
• Laiklik: Kilisenin toprakları millîleştirildi ve din ile devlet işleri ayrılmaya başladı.
• Metrik sistem: Metre ve kilogram bu dönemde ortak ölçü olarak tanımlandı ve bugün dünyanın büyük kısmında kullanılıyor.

Sonuçlar yalnızca fikir düzeyinde kalmadı. Napolyon döneminde hazırlanan Medeni Kanun, mülkiyet hakkını ve kanun önünde eşitliği yazılı kurallara bağladı ve Avrupa'nın pek çok ülkesinde örnek alındı. Feodal yükümlülüklerin kaldırılmasıyla köylüler, toprağa bağlı vergilerden büyük ölçüde kurtuldu.

Bunlara karşı Avrupa'daki mutlak monarşiler ihtilalin yayılmasından korktu. Avusturya, Prusya ve İngiltere'nin oluşturduğu koalisyonlar yıllarca Fransa ile savaştı.

Osmanlı Devleti'ne Etkileri

Fransız İhtilali'nin Türk tarihi açısından en önemli sonucu, milliyetçilik fikrinin çok uluslu Osmanlı topraklarına ulaşmasıdır. 1804 Sırp İsyanı ve 1821'de başlayan Yunan İsyanı bu akımın ilk büyük örnekleridir. Yunan meselesi, Osmanlı donanmasının 1827'de Navarin'de yakılmasına kadar uzandı. Bu kırılmayı Osmanlı donanmasının yükselişi ve çöküşü yazımızda ayrıntılı anlattık.

İhtilalin ordusu ise başka bir yoldan geldi. Napolyon 1798'de Mısır'a çıkarma yaptı ve Osmanlı ile Fransa arasında yüzyıllardır süren dostluk ilk kez savaşa dönüştü. III. Selim'in Nizam-ı Cedit reformları da büyük ölçüde bu yeni Avrupa ordularının gücü karşısında şekillendi.

Etkiler fikir dünyasında da sürdü. Paris'te eğitim gören Osmanlı aydınları, özellikle Tanzimat ve Meşrutiyet dönemlerinde, hürriyet, vatan ve anayasa kavramlarını bu birikimden aldı. Namık Kemal'in vatan ve hürriyet vurgusu ile 1876'da ilan edilen Kanun-ı Esasi, 1789'da Paris'te filizlenen anayasal düşüncenin Osmanlı'daki uzak yankılarıdır. Bu çizgi daha sonra Cumhuriyet'in kurucu fikirlerine kadar uzanır.

Sık Sorulan Sorular

Fransız İhtilali neden Yakın Çağ'ın başlangıcı kabul edilir?

Çünkü milliyetçilik, halk egemenliği ve eşitlik gibi modern siyasetin temel fikirlerini ilk kez geniş bir ülkede uygulamaya koymuştur. Türk tarih yazımında 1789 bu yüzden Yakın Çağ'ın açılış tarihi olarak kullanılır.

Fransız İhtilali'nin sloganı nedir?

İhtilalin sloganı Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik'tir. Bu üç kelime bugün de Fransa Cumhuriyeti'nin resmî düsturu olarak kullanılmaktadır.

Fransız İhtilali'nin en önemli sonucu nedir?

En önemli sonucu milliyetçilik akımının yayılmasıdır. Bu akım, sonraki yüzyılda Osmanlı ve Avusturya gibi çok uluslu imparatorlukların dağılmasında belirleyici rol oynamıştır.

Kısaca Akılda Kalsın

Fransız İhtilali, borç içindeki bir krallığın, vergi yükü altında ezilen bir halkın ve Aydınlanma fikirlerinin aynı anda buluşmasıyla doğdu. Bıraktığı milliyetçilik, eşitlik ve halk egemenliği fikirleri Avrupa'yı ve Osmanlı'yı kalıcı biçimde değiştirdi. Diğer büyük kırılma anlarını dünya tarihi bölümümüzde bulabilirsiniz.