Kutsal Emanetler İstanbul'a Nasıl Geldi: Belge ve Rivayet

Topkapı Sarayı'nın Mukaddes Emanetler dairesinden çıkan ziyaretçilerin en sık sorduğu soru şudur: "Bunların hepsi gerçek mi?" Vitrinde Hz. Musa'ya atfedilen bir asa, Hz. Davud'a ait olduğu söylenen bir kılıç, hemen yanında Peygamber Efendimizin hırkası ve sakal telleri duruyor. Hepsi aynı ışıkta, aynı camın arkasında, sanki aynı kesinlikle belgelenmiş gibi.

Oysa bu eşyaların İstanbul'a geliş hikâyeleri birbirinden çok farklı. Bazılarının yolculuğu tarih ve kişi adıyla kayıtlara geçmiş, bazılarınınki yalnızca rivayete dayanıyor, birkaçı için ise eldeki rivayet bile vitrindeki eşyayla çelişiyor. Arşivle uğraşan biri olarak bu ayrımı yapmanın, emanetlere duyulan saygıyı azaltmadığını, tersine daha bilinçli bir hale getirdiğini düşünüyorum.

Üç ayrı yol, üç ayrı dönem

Yaygın anlatıya göre emanetlerin tamamını 1517'de Mısır seferinden dönen Yavuz Sultan Selim getirmiştir. Bu anlatı doğrunun bir kısmını içeriyor ama tamamını değil. Elimizdeki bilgiler en az üç farklı geliş yolunu gösteriyor.

1517 ve Memlük mirası

Ridaniye'de Memlükleri yenen Yavuz Sultan Selim Kahire'ye girdiğinde, Memlük sultanlarının koruması altındaki Abbasi halifesi III. Mütevekkil de İstanbul'a getirildi. Mekke Şerifi Berekât, oğlu aracılığıyla Osmanlı'ya bağlılığını bildirdi ve Haremeyn'in hizmeti Osmanlı sultanına geçti. Hırka-i Saadet ile Sancak-ı Şerif'in bu el değiştirmeyle birlikte Osmanlı hazinesine girdiği kabul edilir. Hırka-i Saadet'in, Ka'b bin Züheyr'in Peygamber Efendimize okuduğu kasideden sonra kendisine hediye edilen hırka olduğu rivayet edilir. Hırkanın Emeviler, Abbasiler ve Memlükler üzerinden Osmanlı'ya ulaştığı zincir, kaynaklarda geç dönem anlatılarıyla aktarılıyor, her halkası aynı sağlamlıkta değil.

Sancak-ı Şerif'in yolculuğu ise ayrıca ilgi çekici. Kaynakların bir kısmı onun önce Şam'da, hac kafilesinin başında kaldığını ve ancak 16. yüzyılın sonlarında İstanbul'a getirildiğini söylüyor. III. Mehmed'in 1596 Eğri seferinde sancağın orduyla birlikte götürüldüğü biliniyor. Yani "1517'de hepsi birden geldi" cümlesi, en azından sancak için düzeltilmeye muhtaç.

Sonraki yüzyıllarda gelen hediyeler

Emanetlerin önemli bir kısmı sefer ganimeti değil, sonradan gelen hediyelerdir. Kâbe'de yapılan onarımlarda değiştirilen eski parçalar, örneğin Kâbe kapısının eski anahtarları ve kilitleri, altın oluk (Mizab-ı Rahmet) ve Hacerü'l-Esved'in eski gümüş muhafazaları, yenileri takıldıktan sonra İstanbul'a gönderildi. Bu parçaların büyük bölümünün hangi onarımdan çıktığı belgelerle izlenebiliyor; çoğu üzerinde yaptıran sultanın adını taşıyor.

Fatih'teki Hırka-i Şerif Camii'nde saklanan ve Üveys el-Karanî'ye verildiği rivayet edilen hırka ise saraya hiç girmedi. Üveysî soyundan gelen aile tarafından kuşaklar boyunca korundu ve bugünkü cami, onu barındırmak için Sultan Abdülmecid döneminde, 1851'de yaptırıldı. İstanbul'da "hırka" denince akla gelen iki ayrı emanetin karıştırılması bu yüzden çok yaygın.

1917 ve Medine müdafaası

Üçüncü yol en yakın tarihli ve en iyi belgelenmiş olanıdır. Birinci Dünya Savaşı sırasında Medine'yi savunan Fahreddin Paşa, şehrin düşmesinden korkarak Hücre-i Saadet'teki kıymetli eşyaların İstanbul'a taşınmasını istedi. Kandiller, Kur'an nüshaları, değerli taşlarla süslü eşyalar ve diğer hediyelerden oluşan yüzlerce parça, demiryolu ve muhafızlar eşliğinde İstanbul'a ulaştı. Bu sevkiyatın listeleri arşivde duruyor. Bugün Topkapı'da sergilenen eşyaların bir kısmının bu yoldan geldiğini ziyaretçilerin çoğu bilmiyor.

Belge ile rivayetin ayrıldığı yer

Aşağıdaki tablo, en çok sorulan emanetler için bildiklerimizi ve bilmediklerimizi ayırmaya çalışıyor. Kesin hükümler değil, kaynakların bugün bize izin verdiği kadarı.

Mühr-i Saadet örneği bu ayrımın neden önemli olduğunu iyi gösteriyor. Topkapı'da Peygamber Efendimize ait olduğu söylenen bir mühür sergileniyor. Ancak İslam kaynaklarında yaygın olarak aktarılan bir rivayete göre, Hz. Peygamber'in kullandığı gümüş yüzük mühür Hz. Osman'ın halifeliği sırasında Medine'deki Eris kuyusuna düşmüş ve bütün aramalara rağmen bulunamamıştır. Bu rivayeti kabul eden biri, vitrindeki mührün en fazla sonradan yapılmış bir kopya ya da başka bir mühür olabileceğini düşünmek zorunda kalır. Müzenin etiketleri bu tür ayrıntılara genellikle girmiyor.

Hz. Musa'nın asası, Hz. Davud'un kılıcı ya da Hz. Yusuf'a ait olduğu söylenen sarık için durum daha da belirsiz. Bu eşyaların hangi yüzyılda, kimin elinden saraya geldiğini gösteren bir kayıt bugüne kadar yayımlanmadı. Asanın hikâyesini merak edenler, Hz. Musa ve Firavun anlatısını okurken kaynakların asadan nasıl söz ettiğine dikkat edebilir; hiçbiri asanın sonradan nereye gittiğini anlatmaz.

Sakal-ı Şerif ise ayrı bir sınıf oluşturuyor, çünkü tek bir eşya değil. Topkapı'daki kutunun dışında İstanbul'un pek çok camisinde, ayrıca Anadolu ve Balkanlar'daki bazı şehirlerde Peygamber Efendimize ait olduğu kabul edilen kıllar saklanıyor ve Kadir Gecesi gibi günlerde cemaate gösteriliyor. Bu kılların bir kısmı padişahların vezirlere, vakıflara ya da camilere verdiği hediyelerle dağıldı, bir kısmı ise hac dönüşü getirilip ailelerin elinde kuşaktan kuşağa geçti. Her birinin ayrı bir zinciri var ve bu zincirlerin çoğu yazıya hiç geçmemiş. Arşivde rastladığım hediye kayıtları genellikle "bir adet Lihye-i Saadet" gibi kısa ifadelerle yetiniyor, nereden alındığını söylemiyor.

Buradan çıkarılacak ders basit: aynı adı taşıyan iki emanetin kaynak durumu birbirinden tamamen farklı olabilir. Bir camide sergilenen Sakal-ı Şerif'in vakfiyesi elde olabilir, öbüründe yalnızca cemaatin hatırası kalmıştır. İkisini aynı kesinlikte anlatmak, ne inanca ne tarihe hizmet eder.

Bir eşyanın kime ait olduğunu bilmemek, o eşyanın yüzyıllar boyunca neden saklandığını anlamaya engel değildir.

Sarayda emanetle yaşamak

Emanetler saraya yalnızca saklanmak için gelmedi, sarayın takvimini de değiştirdi. Has Oda'da, emanetlerin yanında Kur'an'ın aralıksız okunduğu bilinir. Her Ramazan'ın on beşinde padişah, şehzadeler ve devlet erkânı Hırka-i Saadet'i ziyaret ederdi. Hırkanın değdiği suyun ve mendillerin şişelere konup dağıtıldığı, bu suya "Hırka-i Saadet suyu" dendiği kaynaklarda geçiyor. Sarayın günlük düzenini anlattığımız Osmanlı saraylarında gündelik hayat yazısında Has Oda görevlilerinin nasıl seçildiği de var.

Sancak-ı Şerif ise saklanmaktan çok kullanılan bir emanetti. Sefere çıkan orduyla birlikte gider, olağanüstü anlarda çıkarılırdı. En bilinen örnek 1826'dır: II. Mahmud, Yeniçeri Ocağı'nı kaldırdığı gün Sancak-ı Şerif'i Sultanahmet'te açtırarak halkı kendi safına çağırdı. Bir emanetin siyasi bir sinyal olarak kullanıldığı bu sahne, kayıtlarda ayrıntısıyla anlatılır.

Cumhuriyetin ilanından sonra saray 1924'te müzeye dönüştürüldü. Mukaddes Emanetler dairesi ise uzun yıllar kapalı kaldı ve ancak 1962'de halkın ziyaretine açıldı. Bugün daire içinde canlı Kur'an tilaveti sürdürülüyor.

Bu hafta yapabileceğiniz bir şey

Topkapı'ya gidecekseniz, Mukaddes Emanetler dairesinde her vitrinin önünde durup kendinize tek bir soru sorun: "Bu eşya buraya ne zaman ve kimin eliyle geldi?" Etiket bu soruyu cevaplıyorsa, büyük ihtimalle belgeli bir eşyanın önündesiniz. Cevaplamıyorsa, rivayetle karşı karşıyasınız demektir. Gitme imkânınız yoksa, Peygamber Efendimizin hayatını anlatan yazımızı açın ve Ka'b bin Züheyr'in hırka hikâyesinin hangi olaydan sonra geçtiğini bulun. Emanetleri anlamanın en sağlam yolu, onları ait oldukları hayatın içine yerleştirmek.