Assassin's Creed Keşif Turu Ders Aracı Olarak İşe Yarar mı

Bir lise tarih öğretmeni arkadaşım geçen dönem bana şunu sordu: "Öğrencilere Assassin's Creed Origins'in Keşif Turu'nu göstersem, Mısır hakkında doğru bir şey öğrenirler mi, yoksa sadece güzel bir film mi izlerler?" Cevabı bilmiyordum. Turu baştan sona kendim gezdim, notlar aldım ve her durağı elimdeki kaynaklarla karşılaştırdım. Bu yazı o notların düzenlenmiş hâli.

Kısa cevap şu: Keşif Turu iyi bir kapıdır ama kötü bir ders kitabıdır. Uzun cevap, nerede güvenilebileceğini ve nerede durup kaynağa dönmek gerektiğini bilmekte saklı.

Keşif Turu tam olarak nedir

Ubisoft, Assassin's Creed Origins'i 2017'de yayımladı. Oyun, MÖ 49 ile 47 arasındaki Ptolemaios Mısırı'nda geçer, yani VII. Kleopatra ile kardeşi XIII. Ptolemaios arasındaki taht kavgası ve Julius Caesar'ın Mısır'a gelişi dönemi. Şubat 2018'de oyuna ücretsiz bir güncelleme olarak "Discovery Tour: Ancient Egypt" eklendi. Bu modda çatışma, görev ve zaman baskısı yoktur. Haritada serbestçe dolaşır, istediğiniz rehberli turu başlatırsınız.

Toplam 75 tur bulunuyor. Her biri beş ile yirmi beş dakika arasında sürüyor ve konular piramitlerden mumyalamaya, İskenderiye'deki Mouseion'dan Nil'deki tahıl ticaretine kadar uzanıyor. Turlar sırasında ekranda arkeolojik buluntuların ve müze eserlerinin fotoğrafları beliriyor, böylece oyundaki canlandırmayla gerçek nesneyi yan yana görebiliyorsunuz. Bu, bence modun en değerli tarafı.

Modu oynamak için ana oyuna sahip olmak şart değil. Ubisoft, Keşif Turu'nu ayrı ve daha ucuz bir ürün olarak da sattı, bu da okulların ya da meraklı ailelerin şiddet içeren ana oyunu almadan tura ulaşmasını sağladı. Bir sınıfta kullanmayı düşünen öğretmen için bu ayrıntı, izin almak açısından küçük ama önemli bir kolaylık.

Neden bu kadar ikna edici görünüyor

Keşif Turu'nun gücü ölçekte. Bir kitapta Giza platosunun planını görmek başka, piramidin dibinde durup tepeye bakmak başka. Oyunda Büyük Piramit, dış yüzeyini kaplayan beyaz kireçtaşı bloklarla birlikte gösteriliyor. Bu doğru bir tercih: MÖ 1. yüzyılda kaplama taşları büyük ölçüde yerindeydi. Bugünkü basamaklı görüntü, kaplamanın 14. yüzyıldaki büyük depremden sonra Kahire'deki yapılar için sökülmesinin sonucudur.

Bu tür ayrıntılar öğrencide güven yaratıyor. Sorun da tam burada başlıyor. Bir ayrıntının doğru olduğunu gören kişi, yanındaki ayrıntının da aynı titizlikle hazırlandığını varsayıyor. Oysa oyundaki her yapı aynı kesinlikte bilinmiyor.

Bilinenle tahmin edilenin sınırı

En açık örnek İskenderiye Kütüphanesi. Oyunda görkemli, sütunlu, rafları papirüs rulolarıyla dolu bir yapı olarak karşımıza çıkıyor. Gerçekte kütüphanenin mimari planı bilinmiyor. Arkeologlar onunla kesin olarak ilişkilendirilebilecek kalıntılar bulamadı. Kütüphane hakkında bildiklerimizin çoğu antik yazarların, sonradan ve çoğu zaman birbiriyle çelişen anlatımlarından geliyor. Oyunun gösterdiği bina bilinçli bir yeniden kurgu, bir rekonstrüksiyon bile değil.

İskenderiye Feneri de benzer bir durumda. Antik kaynaklarda ve sikkelerde tasvirleri var, ama kesin yüksekliği ve iç düzeni tartışmalı. Oyun bu tartışmayı göstermiyor, tek bir kararı kesin bilgi gibi sunuyor.

Mesafeler de sıkıştırılmış. Giza ile İskenderiye arasındaki yol, oyunda birkaç dakikalık at sürüşü. Gerçekte bu yolculuk Nil üzerinden günler sürerdi. Bir öğrenci için bu, Ptolemaios Mısırı'nın ne kadar geniş ve ne kadar bölgesel farklılıklarla dolu olduğunu gözden kaçırmak demek.

Oyunun en tehlikeli tarafı yanlış bilgi değil, emin olunmayan bir bilgiyi emin bir sesle göstermesi.

Turda en çok güvendiğim üç durak

Notlarımı gözden geçirirken bazı turların ötekilerden açıkça daha sağlam olduğunu fark ettim. Ortak noktaları, somut buluntulara yaslanmaları.

Mumyalama turu bunların başında geliyor. Organların çıkarılması, natron tuzuyla kurutma ve sarma aşamaları, Herodot'un anlatımı ve mumyalar üzerindeki modern incelemelerle büyük ölçüde örtüşüyor. Turun ekrana getirdiği kanopik kaplar ve muska örnekleri de gerçek müze eserleri.

Nil'deki tarım ve sulama turu ikinci sırada. Taşkın takvimi, şaduf denilen kaldıraçlı su çekme düzeneği ve tahılın devlet ambarlarına aktarılması, papirüs belgelerinden iyi bilinen konular. Mezopotamya'daki su yönetimiyle karşılaştırmak isteyenler için bu tur iyi bir başlangıç.

Üçüncüsü Giza'daki piramit turları. Piramitlerin iç geçitleri ve Büyük Galeri, ölçülmüş ve haritalanmış yapılar olduğu için canlandırma burada tahmine pek yer bırakmıyor. Buna karşılık Kleopatra'nın sarayı, Mouseion'un iç mekânları ve gündelik sokak hayatına dair sahneler çok daha fazla yorum içeriyor. Bu ikinci gruba bakarken öğrencilerin daha çok soru sorması gerekiyor.

"Oyunlar ancak eğlence içindir" itirazına bir cevap

Bu tür modlara karşı sık duyulan itiraz, oyunların ciddi tarih öğretimine uygun olmadığı. Keşif Turu bu itirazı kısmen çürütüyor. Montreal Üniversitesi'nden araştırmacıların lise öğrencileriyle yaptığı bir çalışmada, turu kullanan öğrencilerin konu hakkındaki testlerde anlamlı bir ilerleme gösterdiği bildirildi. En iyi sonuçların ise öğretmenin turu yönlendirdiği gruplarda çıktığı belirtildi.

Bu son ayrıntı bence her şeyi özetliyor. Keşif Turu kendi başına bırakıldığında güzel bir gezinti. Bir öğretmenin "bu bina neden böyle gösterilmiş olabilir?" sorusuyla birleştiğinde ise gerçek bir ders aracına dönüşüyor. Çalışmanın örneklemi sınırlıydı ve sonuçları her sınıfa genellemek doğru olmaz. Yine de yön açık.

Oyunun içinde küçük sürprizler de var. Oyunun ana bölümünde Senet oynayabiliyorsunuz, eski Mısırlıların öbür dünyayla ilişkilendirdiği masa oyunu. Kuralların büyük kısmı bugün tahmine dayanıyor ve bunu Senet üzerine yazdığımız yazıda ayrıntılı tartışmıştık.

Turu ders aracına çevirmek için bir yöntem

Öğretmen arkadaşımla birlikte denediğimiz ve işe yarayan bir sıralama var. Tek bir ders saatine sığıyor.

1. Önce bir turu seçin, örneğin Büyük Piramit ya da Mumyalama. Öğrencilere turdan önce üç soru verin: Burada ne kesin biliniyor, ne tahmin ediliyor, ne hiç bilinmiyor?
2. Turu birlikte izleyin ve ekranda beliren müze eserlerinin adını not ettirin. Bunlar oyunun dayandığı somut kanıtlar.
3. Turdan sonra her öğrenci, oyunda gördüğü bir ayrıntıyı bir kaynakla kontrol etsin. Ansiklopedi maddesi, müze sitesi ya da bir ders kitabı paragrafı yeterli.
4. Son on dakikada şu soruyu tartışın: Oyun bu ayrıntıyı neden böyle göstermeyi seçmiş olabilir?

Son soru en verimli tartışmayı açtı. Öğrenciler, tasarımcıların bilinmeyeni boş bırakmak yerine doldurmak zorunda olduğunu fark etti. Bu, sözlü anlatımların ve destanların da yaptığı bir şey. Yazıdan önce tarihin sözlü gelenekle nasıl korunduğuna dair yazımız bu açıdan iyi bir eşlikçi.

Sınırlarım ve sınırları

Ben bir Mısırbilimci değilim. Bu karşılaştırmada kullandığım kaynaklar genel akademik eserler ve müze katalogları. Turdaki 75 durağın her birini derinlemesine denetlemedim, yaklaşık otuzunu ayrıntılı inceledim. Bazı konularda, özellikle günlük hayat ve din üzerine turlarda, uzmanların benden daha sert eleştirileri olabilir.

Ubisoft daha sonra aynı modelle Antik Yunan ve Viking Çağı turlarını da yayımladı. Mısır turu ise hâlâ en çok konuşulanı, muhtemelen ilk olduğu için. Diğer oyun ve tarih yazılarımız için oyunlar bölümünü ziyaret edebilirsiniz.

Bu hafta yapabileceğiniz bir şey

Keşif Turu'na erişiminiz varsa, yalnızca bir tur seçin ve izlerken bir kâğıdı ikiye bölün. Sol tarafa ekranda gördüğünüz ve gerçek bir esere dayandığı gösterilen ayrıntıları, sağ tarafa dayanağı gösterilmeyenleri yazın. Sağ sütundan bir maddeyi seçip bir müze kataloğunda ya da güvenilir bir kaynakta arayın. Bulduğunuz şey sizi şaşırtabilir.