Age of Empires II'deki Yeniçeri Tarihe Ne Kadar Sadık

Geçen yıl bir okurdan gelen e-posta tek bir soruydu: "Age of Empires II'de Türklerle oynuyorum, Yeniçerilerim tüfekli. Kitapta okuduğum ilk Yeniçeriler ise okçuymuş. Hangisi doğru?" İkisi de doğru, ama farklı yüzyıllar için. Bu soruyu sık duyuyorum, çünkü pek çok kişinin Osmanlı ordusuyla ilk tanışması bir ders kitabında değil, bir strateji oyununun kale menüsünde oluyor.

Bu yazıda oyundaki Yeniçeri birimini belgelerle karşılaştırmak istiyorum. Amacım oyunu küçümsemek değil. Tam tersine, oyunun neyi doğru yakaladığını ve hangi noktada efsaneyi tarihe tercih ettiğini ayırmak, böylece oynayan biri bir sonraki adımda hangi kaynağa bakacağını bilsin.

Oyunda Türkler nasıl tasarlandı

Age of Empires II, Ensemble Studios tarafından 1999'da yayımlandı ve 2019'daki Definitive Edition ile hâlâ oynanıyor. Oyunda "Türkler" adıyla yer alan medeniyetin bütün kimliği baruta dayanır. Barutlu birimler yüzde 25 fazla can puanıyla gelir, barut teknolojileri yarı fiyatınadır, Kimya araştırması bedavadır. Takım bonusu olarak barutlu birimler daha hızlı üretilir.

Benzersiz birim Yeniçeri'dir. Kaleden üretilir, el topuna benzer bir ateşli silah taşır, isabeti düşüktür ama vuruşu serttir. Benzersiz teknolojilerden biri olan Topçuluk, bombard toplarının ve top kulelerinin menzilini artırır. Diğeri, Sipahi, atlı okçulara ek can verir. Altın madencilerinin yüzde 20 daha hızlı çalışması da medeniyetin ekonomisini barutun pahalılığına göre ayarlar.

Tasarımcıların mesajı açık: Osmanlı, topun ve tüfeğin gücüyle yükselen bir devlettir. Bu, tarih yazımında da uzun süre kullanılmış bir çerçeve. Bazı tarihçiler Osmanlı'yı "barut imparatorlukları" arasında sayar. Ama çerçeve ne kadar kullanışlı olursa olsun, birkaç yüzyılı tek bir karta sıkıştırıyor.

İlk Yeniçeriler tüfek değil yay taşıyordu

Yeniçeri Ocağı'nın kuruluşu genellikle I. Murad dönemine, 1360'lı yıllara tarihlenir. İlk askerler pençik usulüyle, yani savaş esirlerinin beşte birinin devlete ayrılmasıyla toplandı. Devşirme sistemi, Hristiyan ailelerden çocukların alınıp eğitilmesi, biraz daha sonra yerleşti. Bu ilk kuşak Yeniçerilerin temel silahı yaydı. Kaynaklarda kılıç ve kalkanla birlikte okçuluk öne çıkar.

Ateşli silahların Yeniçeri birliklerinde yaygınlaşması 15. yüzyılın ortalarına doğru hızlanır. Kesin bir yıl vermek zor, çünkü dönüşüm tek bir fermanla olmadı. 1526 Mohaç Meydan Muharebesi'ne gelindiğinde tüfekli Yeniçeri artık ordunun belkemiğiydi. Yani oyundaki tüfekli Yeniçeri, Ocağın ilk yüz yılını değil, 16. yüzyılı resmediyor.

Oyunda bu ayrıntı kaybolur, çünkü Kale Çağı'nda üretilen bir birim ile İmparatorluk Çağı'nda yükseltilen bir birim aynı silahı taşır. Oyun mantığı açısından anlaşılır bir tercih. Tarih açısından ise iki yüz yıllık bir gelişimi tek bir simgeye indiriyor.

"Oyunlar tarihi çarpıtır" demek yetmez

Bu tür yazılarda sık rastlanan bir yargı var: oyunlar tarihi çarpıtır, o yüzden ciddiye alınmamalı. Bu görüşe tam katılmıyorum. Age of Empires II'nin Türkleri bazı noktalarda şaşırtıcı derecede isabetli.

Birincisi, Yeniçerinin kaleden üretilmesi. Gerçek Yeniçeriler, sefer zamanı toplanan tımarlı sipahilerden farklı olarak maaşlı, sürekli bir kapıkulu ordusuydu. Oyunun bu birimi sıradan kışladan değil, en pahalı yapıdan çıkarması, onun seçkin ve merkeze bağlı statüsünü dolaylı yoldan yansıtıyor. Tımar düzeniyle karşılaştırmak isteyenler için tımar sisteminin nasıl işlediğini anlattığım yazı iyi bir başlangıç olur.

İkincisi, topçuluğa yapılan vurgu. 1453'te İstanbul kuşatmasında kullanılan dev toplar, özellikle Macar asıllı dökümcü Urban'a atfedilen büyük bombard, dönemin kaynaklarında uzun uzun anlatılır. Oyundaki Topçuluk teknolojisi bu hatırayı neredeyse doğrudan taşıyor. Kuşatmanın kendisini Fatih Sultan Mehmet ve İstanbul'un fethi yazısında daha ayrıntılı ele aldım.

Oyun ile belgeler yan yana

Okurların en çok işine yarayan şey, karşılaştırmayı tek bakışta görmek oldu. Aşağıdaki tablo kesin bir hüküm değil, oyundaki her özelliğin hangi döneme denk düştüğüne dair bir rehber.

Oyunun hiç göstermediği taraf

Yeniçeri Ocağı sadece bir savaş birliği değildi. Askerler ortalarda yaşar, her ortanın kazanı birliğin simgesi sayılırdı. Kazan kaldırmak isyan demekti. 17. yüzyıldan itibaren Ocak, padişahı tahttan indirebilecek kadar güçlü bir siyasi aktöre dönüştü ve sonunda 1826'da II. Mahmud döneminde Vaka-i Hayriye ile kaldırıldı.

Sayılar da değişti. Kaynakların verdiği rakamlar birbirini tutmaz, ama Kanuni döneminde on iki bin civarında olan Yeniçeri sayısının 17. yüzyılın başında otuz binin üzerine çıktığı yaygın biçimde kabul edilir. Oyunda nüfus sınırı 200'dür ve kimse maaş istemez. Ulufe dağıtımının gecikmesinin neden ayaklanmalara yol açtığını oyundan öğrenemezsiniz.

Gündelik ayrıntılar da kayıp. Yeniçerinin ak börkü, börkün önüne takılan kaşıklık, ortaların kazan etrafında örgütlenen yemek düzeni ve askerlerin zamanla esnaflığa karışması, dönemin minyatürlerinde ve kayıtlarında izlenebilen şeyler. Oyundaki Yeniçeri ise sahadan çekildiği anda yok olan bir birim; ne evi var, ne dükkânı, ne de bir ustası.

Oyun Yeniçerinin savaş meydanındaki gücünü gösterir, İstanbul sokaklarındaki gücünü göstermez.

Bu eksikliği oyunun kusuru olarak görmüyorum. Bir strateji oyunu, bir kurumun 460 yıllık siyasi hikâyesini anlatmak için yapılmadı. Ama oynayan kişinin bu boşluğun farkında olması gerekiyor. Benzer bir değerlendirmeyi daha genel bir çerçevede "Oyunlar Tarihi Doğru mu Anlatıyor" başlıklı yazıda da yapmıştık.

Diğer oyunlar aynı birimi nasıl yorumladı

Age of Empires II tek örnek değil, ve karşılaştırma ilginç bir tablo çiziyor. Creative Assembly'nin 2006 tarihli Medieval II: Total War oyununda Türk ordusu, okçu Yeniçerileri ve tüfekli Yeniçerileri ayrı birimler olarak sunar. Bu, Ocağın silah değişimini oyuncuya hissettiren nadir tasarımlardan biri. Elbette o oyunun da kendi sadeleştirmeleri var, ama en azından okçu Yeniçeri ekranda yer alıyor.

Age of Empires III, 2005'te Osmanlıları ayrı bir medeniyet olarak getirdi ve Yeniçeriyi açıkça tüfekli bir piyade olarak çizdi. Oyun zaten 15. yüzyıl sonrasında geçtiği için bu tercih kendi döneminde tutarlı. Age of Empires IV'e 2022'de eklenen Osmanlılar ise farklı bir fikir deniyor: askeri okullar belli aralıklarla kendiliğinden birim yetiştiriyor. Bazı oyuncular bunu devşirme ve acemi oğlanları eğitimine bir gönderme olarak okuyor. Tasarımcıların niyetini bilmiyorum, ama tarihsel bir kurumu oyun mekaniğine çevirme denemesi olarak dikkat çekici.

Üç oyunu yan yana koyunca şu görülüyor: her stüdyo Yeniçerinin farklı bir yüzünü seçmiş. Biri barutu, biri silah değişimini, biri yetiştirme düzenini. Hiçbiri tek başına bütün hikâyeyi anlatmıyor, ama birlikte okunduğunda şaşırtıcı ölçüde zengin bir resim çıkıyor.

Bu hafta denenebilecek bir şey

Bir sonraki Türkler maçınızdan önce, kendinize tek bir soru sorun: Bu oyunda gördüğüm Yeniçeri hangi yüzyıldan? Ardından Halil İnalcık'ın Osmanlı klasik çağını anlatan kitabının ordu bölümünü, ya da elinizdeki herhangi bir güvenilir Osmanlı tarihinin Yeniçeri kısmını yalnızca on sayfa okuyun. Oyuna döndüğünüzde aynı birimi farklı göreceksiniz. Diğer oyun yazılarımız için oyunlar bölümüne göz atabilirsiniz.